Múa bài bông là hình thức múa hát cổ truyền của miền Trung, gặp nhiều ở xứ Quảng (Quảng Nam, Đà Nẵng), Bình Định, Phú Yên và vùng Huế. Đội múa thường là các thiếu nữ cầm hoa, quạt hoặc đèn, vừa hát vừa múa, đi theo những đội hình có quy định, ở nhiều nơi còn xếp thành chữ chúc phúc. Bài bông diễn trong lễ hội cầu an, cầu ngư, dịp Tết, mang tinh thần dâng lễ và chúc tụng hơn là kể chuyện.
Bài bông là gì: giải nghĩa cái tên
"Bông" trong tiếng miền Trung và Nam là hoa. "Bài bông" có thể hiểu là bài múa hoa, múa dâng hoa. Tuy vậy, đạo cụ của bài bông không chỉ là hoa: tuỳ nơi, người múa cầm quạt, đèn, có khi cả hai. Cái chung là tính chất trang trọng, đẹp mắt, dâng lên thần linh và chúc cho làng xóm bình an.
Bài bông là một loại hình vừa múa vừa hát. Lời hát thường mang nội dung ca ngợi cảnh thái bình, chúc mùa màng, chúc người đi biển bình yên. Đây là chỗ khác với các tiết mục múa nón, múa quạt sân khấu, nơi người múa thường không hát.
Nguồn gốc: giữa cung đình và dân gian
Các nhà nghiên cứu thường nhận thấy bài bông có nhiều nét gần với múa hát cung đình: đội hình ngay ngắn, động tác trang nghiêm, lời hát chúc tụng, có khi xếp chữ. Một cách giải thích phổ biến là các điệu múa cung đình thời chúa Nguyễn, nhà Nguyễn đã lan ra dân gian qua nghệ nhân, qua các gánh hát bội, rồi được làng xã tiếp nhận và biến đổi.
Ở Bình Định có truyền thuyết gắn bài bông với Đào Duy Từ, nhà mưu lược thời chúa Nguyễn, người cũng được dân gian tôn là một trong những ông tổ của hát bội. Đây là lời truyền, chưa có sử liệu xác nhận trực tiếp, nên nên coi như một phần của văn hoá dân gian quanh bài bông chứ không phải dữ kiện lịch sử.
Điều chắc chắn hơn là bài bông sống trong môi trường lễ hội làng ven biển và đồng bằng miền Trung, đi cùng hát bội, hát bả trạo, bài chòi. Mỗi vùng lại có biến thể riêng về số người, đạo cụ, lời hát.
Bài bông trong lễ hội
Bài bông thường được diễn vào những dịp sau:
- Lễ cầu an, kỳ yên ở đình làng đầu năm hoặc theo lệ riêng của từng làng.
- Lễ cầu ngư của làng biển, khi dân làng tế cá Ông, cầu sóng yên biển lặng. Ở dịp này bài bông có thể diễn cùng hát bả trạo, điệu hát múa chèo thuyền của người đi biển.
- Dịp Tết và lễ hội mùa xuân, như một tiết mục chúc tụng mở đầu.
Người múa phần nhiều là thiếu nữ trong làng, được chọn và tập trước lễ. Ở các làng còn giữ lệ, việc tập luyện có người hướng dẫn là nghệ nhân cao tuổi, người thuộc lời và thứ tự đội hình.
Đội hình và đạo cụ
Điều ấn tượng nhất của bài bông là đội hình. Nhiều tư liệu mô tả đội múa di chuyển theo những đường đi định sẵn để xếp thành các chữ Hán mang ý chúc phúc, như chữ thái bình, chữ thọ, hoặc những câu ngắn chúc làng xóm yên vui. Người xem đứng trên cao hay xa một chút mới đọc được trọn chữ. Cách xếp chữ bằng đội hình người cũng có trong múa cung đình, nên đây là một trong những dấu hiệu cho thấy mối liên hệ giữa hai bên.
| Yếu tố | Đặc điểm thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người múa | Thiếu nữ, số chẵn, xếp thành hai hàng hoặc nhiều hàng | Số người thay đổi theo làng |
| Đạo cụ | Hoa, quạt, đèn; có nơi dùng đèn khi diễn ban đêm | Tên "bông" gợi đạo cụ hoa |
| Đội hình | Đi hàng, đổi chỗ, xếp chữ, vòng tròn | Có thứ tự quy định |
| Âm nhạc | Trống, kèn, đàn theo lối nhạc lễ miền Trung | Người múa đồng thời hát |
| Trang phục | Áo dài, khăn vấn hoặc mấn, màu tươi | Mỗi làng mỗi khác |
Động tác tay của bài bông nhẹ, đều, trang nghiêm: nâng hoa, dâng hoa, xoay hoa, cúi chào. Bước chân nhỏ, thân giữ thẳng hơn so với múa dân gian Bắc Bộ, có lẽ vì tính chất nghi lễ. Khi diễn ban đêm với đèn, đội hình xếp chữ bằng ánh sáng càng rõ.
Bài bông khác các loại hình miền Trung khác thế nào
Miền Trung có nhiều loại hình diễn xướng gần nhau, dễ lẫn:
- Bài chòi: nghệ thuật hát kết hợp hô thẻ bài trong các chòi tre dịp Tết, được UNESCO ghi danh năm 2017 với tên Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam. Bài chòi trọng hát và lời, không phải điệu múa.
- Hát bả trạo: hát múa chèo thuyền trong lễ cầu ngư, người diễn cầm mái chèo, động tác mô phỏng chèo thuyền, đánh lưới.
- Hát bội (tuồng): sân khấu kịch hát có trình thức chặt, nhân vật, cốt truyện.
- Bài bông: múa hát dâng lễ, chúc tụng, đội hình đẹp, người diễn chủ yếu là nữ.
Bốn loại hình này hay diễn trong cùng một lễ hội, chia sẻ dàn nhạc, có khi chung nghệ nhân. Nhưng mỗi loại có chức năng riêng.
Địa danh nói theo hôm nay
Từ giữa năm 2025, địa giới hành chính thay đổi: Quảng Nam nay thuộc TP Đà Nẵng, Bình Định nay thuộc tỉnh Gia Lai, Phú Yên nay thuộc tỉnh Đắk Lắk, Thừa Thiên Huế nay là TP Huế. Khi đọc tư liệu cũ về bài bông, các tên tỉnh cũ vẫn giữ nguyên vì đó là cách gọi lúc ghi chép. Còn khi tìm lễ hội hôm nay, nên tìm theo tên xã, phường và tỉnh mới.
Cách gọi "xứ Quảng" vẫn được dùng như tên vùng văn hoá, bao gồm Quảng Nam và Đà Nẵng, không phụ thuộc vào ranh giới hành chính.
Bài bông lên sân khấu
Như nhiều loại hình dân gian khác, bài bông đã được các đoàn nghệ thuật miền Trung đưa lên sân khấu dưới dạng tiết mục rút gọn: ít người hơn, thời lượng vài phút, giữ phần đạo cụ hoa đèn và vài đội hình đẹp nhất, bỏ bớt phần nghi lễ. Ở các thành phố du lịch miền Trung, du khách đôi khi được xem bài bông trong chương trình biểu diễn văn hoá.
Bản sân khấu giúp nhiều người biết đến bài bông, nhưng dễ làm mất đi điều quan trọng nhất: bài bông vốn là một phần của lễ làng, diễn cho thần linh và cho cộng đồng, không phải cho khán giả mua vé. Khi xem bản sân khấu, nên nhớ rằng mình đang thấy một lát cắt.
Góc nhìn hôm nay
Bài bông là loại hình dễ mai một vì gắn chặt với lệ làng và cần nhiều thiếu nữ tham gia, trong khi người trẻ ở làng ngày càng đi học, đi làm xa. Ở nhiều nơi, việc giữ bài bông phụ thuộc vào vài nghệ nhân cao tuổi và các đợt sưu tầm, phục dựng của ngành văn hoá địa phương.
Người muốn tìm hiểu nên hỏi bảo tàng tỉnh, trung tâm văn hoá ở Đà Nẵng, Hội An, Huế, Quy Nhơn về lịch lễ hội cầu an, cầu ngư có diễn bài bông. Nếu có dịp xem tận nơi, hãy đứng ở chỗ cao một chút: đội hình xếp chữ chỉ hiện ra trọn vẹn khi nhìn từ trên xuống.
Câu hỏi thường gặp
Múa bài bông là gì?
Múa bài bông là hình thức múa hát cổ truyền miền Trung, do đội thiếu nữ cầm hoa, quạt hoặc đèn vừa hát vừa múa theo đội hình quy định. Bài bông thường diễn trong lễ cầu an, cầu ngư và dịp Tết, mang ý dâng lễ và chúc tụng.
Múa bài bông có ở đâu?
Bài bông được ghi nhận nhiều ở xứ Quảng (Quảng Nam, Đà Nẵng), Bình Định, Phú Yên và vùng Huế. Theo địa giới hiện nay, các nơi này thuộc TP Đà Nẵng, tỉnh Gia Lai, tỉnh Đắk Lắk và TP Huế.
Chữ "bông" trong bài bông nghĩa là gì?
"Bông" là hoa theo cách nói miền Trung, miền Nam, nên bài bông có thể hiểu là bài múa dâng hoa. Tuy vậy đạo cụ không chỉ có hoa mà còn có quạt, đèn tuỳ từng nơi.
Bài bông khác bài chòi thế nào?
Bài chòi là nghệ thuật hát kết hợp hô thẻ bài trong các chòi tre, trọng lời hát và được UNESCO ghi danh năm 2017. Bài bông là múa hát dâng lễ với đội hình đẹp, có nơi xếp chữ, do các thiếu nữ trình diễn.
Ai sáng tạo ra múa bài bông?
Không có tư liệu xác định người sáng tạo. Ở Bình Định có truyền thuyết gắn bài bông với Đào Duy Từ nhưng chưa có sử liệu xác nhận; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bài bông chịu ảnh hưởng múa hát cung đình rồi được dân gian biến đổi.
