Múa dân gian người Việt: đặc trưng động tác tay, nón, quạt và tính ước lệ

Múa dân gian người Việt (người Kinh) là lối múa mềm, kín, nặng về đôi tay và thân trên hơn là đôi chân. Người múa ít bật nhảy, ít xoay nhanh; trọng tâm hạ thấp, đầu gối hơi chùng, bước chân nhỏ và đều. Đạo cụ quen thuộc nhất là nón, quạt, khăn, đèn, còn cách diễn đạt thì giàu tính ước lệ: một cái phẩy tay có thể là mái chèo, một vòng quạt có thể là cánh bướm hay bông sen.

Múa của người trồng lúa nước

Muốn hiểu dáng múa người Việt, nên bắt đầu từ ruộng lúa. Người cấy đứng cúi trên mặt bùn, chân bám chắc, hai tay làm việc liên tục. Người gánh đi bước ngắn, nhún theo nhịp đòn gánh. Người chèo đò đứng nghiêng, thân đẩy về trước rồi thu về. Những dáng ấy đi vào múa gần như nguyên vẹn: đầu gối chùng, hông giữ vững, chuyển động lan từ thân ra cánh tay rồi tới cổ tay, ngón tay.

Các nhà nghiên cứu múa Việt như Lâm Tô Lộc, Đặng Hùng, Lê Ngọc Canh đều nhấn vào điểm này khi mô tả múa người Việt: động tác gắn với lao động và sinh hoạt làng xã, không phô diễn sức bật hay độ dẻo cực hạn như ballet hoặc nhào lộn. Cái đẹp nằm ở độ tròn, độ liền mạch và sự tiết chế.

Nguồn tư liệu cổ về múa người Việt không nhiều. Ngoài sử liệu chữ Hán ghi chép lễ nhạc cung đình, những dấu vết rõ nhất nằm trên chạm khắc gỗ ở các ngôi đình Bắc Bộ thế kỷ 16–17, nơi có cảnh người đánh đàn, thổi sáo, múa hát giữa sinh hoạt hằng ngày. Còn lại phần lớn được truyền miệng, truyền tay trong hội làng, chiếu chèo, rồi được giới múa chuyên nghiệp sưu tầm và chỉnh lý từ giữa thế kỷ 20.

Đôi tay: nơi tập trung "ngôn ngữ" của múa Việt

Nếu múa Ấn Độ có hệ thống bàn tay mudra rất chặt, thì múa Việt không có bảng ký hiệu cố định như vậy, nhưng đôi tay vẫn là trung tâm. Người học múa dân gian thường phải tập rất lâu mấy chi tiết sau:

• Cổ tay vê: cổ tay xoay tròn mềm, như vê sợi chỉ, bàn tay lật từ úp sang ngửa mà không gãy góc.
• Bàn tay hoa: các ngón khép nhẹ, ngón cái hơi thu vào, ngón trỏ tách nhẹ; bàn tay giống một cánh hoa đang hé.
• Tay nâng – tay hạ: một tay nâng ngang tầm mắt, một tay hạ ngang hông, tạo đường chéo cho cả thân hình.
• Tay mời, tay chào: hai bàn tay chắp hoặc ngửa đưa ra trước, thân hơi cúi, ánh mắt nhìn xuống.

Điểm khác dễ thấy: tay múa Việt ít khi duỗi thẳng căng hết cỡ. Khuỷu tay hơi cong, vai thả lỏng. Duỗi căng quá thì động tác thành "Tây", mất cái mềm của múa dân gian.

Thân, chân và ánh mắt

Thân người

Thân trên thường hơi nghiêng, uốn nhẹ theo hướng tay. Hông không lắc mạnh như múa Latin hay múa Ả Rập; chuyển động hông nếu có thì kín và nhỏ. Nhiều động tác dùng thế "nghiêng người, ngoảnh mặt" để tạo vẻ e ấp.

Đôi chân

Bước chân nhỏ, đều, đi gót hoặc đi mũi tuỳ điệu. Kiểu đi nhún gối (khuỵu nhẹ ở mỗi bước) rất phổ biến, nhất là trong chèo. Người múa ít khi nhấc chân cao, gần như không có động tác đá chân qua đầu.

Ánh mắt

Mắt đi theo tay, hoặc nhìn xuống, liếc nhẹ sang bên. Múa dân gian người Việt ít nhìn thẳng chằm chằm vào khán giả. Cái nhìn kín đáo là một phần của dáng vẻ, nhất là với vai nữ.

Đạo cụ: nón, quạt và những thứ trong nhà

Điều thú vị là gần như mọi đạo cụ của múa dân gian người Việt đều là đồ dùng thường ngày. Người ta không chế ra đạo cụ chỉ để múa, mà cầm luôn chiếc nón đi chợ, cái quạt mùa hè, ngọn đèn thờ, cái mâm cúng.

Mỗi đạo cụ trên đều có một bài riêng trong danh mục này. Múa lân sư rồng tuy cũng là múa dân gian người Việt, nhưng là một mảng lớn về trống và võ, được viết ở wiki khác trong hệ.

Tính ước lệ: một động tác thay cho cả câu chuyện

Ước lệ nghĩa là người xem và người múa cùng ngầm hiểu một quy ước. Trong múa dân gian người Việt, quy ước này dựa trên đời sống làng quê nên khán giả Việt đọc ra rất nhanh:

• Hai tay đẩy chéo về một bên, thân nhún theo: đang chèo đò.
• Một tay cúi xuống cắm, tay kia nắm như ôm mạ: đang cấy.
• Hai bàn tay đưa qua lại trước ngực: đang dệt cửi hoặc quay tơ.
• Một tay cầm quạt đưa lên ngang mặt, đầu nghiêng: đang soi gương, chải tóc.
• Nón úp xuống, tay đưa nhẹ như vớt: đang múc nước, hái rau.

Ước lệ cũng đi vào đạo cụ. Cây quạt trong tay một người múa có thể lần lượt là mái chèo, khay trầu, cánh hoa, bức rèm. Chiếc nón có thể là thúng, là thuyền, là vầng trăng. Không cần cảnh trí thật, khán giả vẫn thấy cả một con sông hay một cánh đồng. Chèo và tuồng đẩy cách làm này lên thành hệ thống trình thức; múa dân gian thì giữ nó ở dạng tự nhiên, gần với hội làng hơn.

Từ hội làng lên sân khấu

Trước thế kỷ 20, múa của người Việt chủ yếu sống trong ba môi trường: lễ hội đình làng, sân khấu chèo – tuồng, và nhạc múa cung đình. Múa trong hội làng gắn với nghi lễ thờ thần, cầu mùa, thường do người làng tự diễn. Không có khái niệm "tiết mục" khép kín ba, bốn phút như bây giờ.

Từ giữa thế kỷ 20, cùng với sự hình thành giới múa chuyên nghiệp và trường đào tạo múa, nhiều động tác dân gian được sưu tầm, chọn lọc, ghép thành tiết mục sân khấu có bố cục, đội hình, ánh sáng. Múa nón, múa quạt, múa trống cơm, múa sênh tiền mà ta quen thấy trong văn nghệ trường lớp phần lớn là múa dân gian đã được dàn dựng lại theo cách này. Gọi đúng tên thì đó là múa dân gian sân khấu hoá, khác với múa còn sống nguyên trong lễ hội.

Cả hai đều có giá trị. Bản sân khấu giúp múa dân gian sống được trên truyền hình, trong trường học, ở các đoàn nghệ thuật. Bản trong lễ hội giữ được cái gốc, nhưng ngày càng hiếm người diễn.

Phân biệt múa người Việt với múa các dân tộc khác

Nhiều người gọi chung "múa dân tộc" cho mọi tiết mục mặc trang phục truyền thống. Thực ra mỗi tộc người có dáng múa riêng. Vài khác biệt dễ nhận ra:

• Múa người Việt: đôi tay mềm, thân kín, chân nhỏ bước, đạo cụ đời thường.
• Xoè Thái: vòng tròn nắm tay, bước chân đều theo trống chiêng, nhấn vào tính cộng đồng.
• Múa xoang Tây Nguyên: vòng tròn quanh cồng chiêng, bước chân dứt khoát hơn, thân hơi nghiêng về trước.
• Múa Chăm: bàn tay cong ngược rất đặc trưng, dáng thân uốn theo tượng cổ.
• Múa Khmer: ngón tay cong, nhịp chậm, ảnh hưởng múa cung đình Đông Nam Á.

Các điệu này có danh mục riêng trên wiki. Ở đây chỉ cần nhớ: "múa dân gian người Việt" là múa của người Kinh, chủ yếu đồng bằng và trung du.

Góc nhìn hôm nay: xem, học và tìm hiểu thêm ở đâu

Muốn thấy múa dân gian người Việt ở dạng gần gốc, nên đi hội làng mùa xuân ở Bắc Bộ, xem chiếu chèo ở các nhà hát chèo, hoặc xem múa bóng rỗi trong lễ vía Bà ở miếu Nam Bộ. Muốn xem bản sân khấu chỉn chu, có thể theo dõi chương trình của các đoàn nghệ thuật trung ương và địa phương, các buổi báo cáo của Học viện Múa Việt Nam.

Người muốn đọc sâu có thể tìm sách của Lâm Tô Lộc về múa tộc người Việt và nghệ thuật múa Việt Nam, cùng các công trình của Đặng Hùng, Lê Ngọc Canh. Khi xem, thử để ý ba điều: tay đi trước hay thân đi trước, mắt nhìn đâu, và đạo cụ đang "đóng vai" gì. Chỉ ba câu hỏi đó đã đủ để đọc ra phần lớn một tiết mục.

Với người tập, múa dân gian là cửa vào dễ chịu: không đòi độ dẻo đặc biệt, không cần giày chuyên dụng, một chiếc nón hay chiếc quạt là đủ bắt đầu. Cái khó nằm ở độ mềm của cổ tay và sự kiên nhẫn để động tác tròn, không gãy.