Múa các dân tộc Việt Nam: bản đồ theo vùng từ Tây Bắc tới Nam Bộ

Múa các dân tộc Việt Nam dễ hình dung nhất khi chia theo vùng: Tây Bắc có xòe Thái, múa sạp, múa khèn H'Mông; Việt Bắc có múa trong Then của người Tày, Nùng và tắc xình của người Sán Chay; Tây Nguyên có vòng xoang quanh cồng chiêng; miền biển Nam Trung Bộ có múa Chăm; Nam Bộ có lăm vông và Rô băm của người Khmer. Mỗi vùng có một "chất" chung về nhịp, dáng tay và nhạc cụ, nhưng trong từng vùng mỗi tộc người vẫn giữ cách múa riêng của mình.

Vì sao nên đọc múa dân tộc theo vùng

Việt Nam có 54 dân tộc. Nếu học thuộc từng điệu một thì rất nhanh rối. Chia theo vùng giúp người xem nhận ra ba điều quan trọng cùng lúc.

Thứ nhất là địa hình quyết định cách đặt chân. Người sống trên sườn núi dốc quen bước ngắn, nhún gối, giữ thăng bằng; người sống trên cao nguyên bằng phẳng hơn lại đi những vòng tròn rộng; người đồng bằng sông nước có dáng mềm, ít bật nhảy.

Thứ hai là nhạc cụ quyết định nhịp. Nơi nào có cồng chiêng thì múa bám theo tiếng chiêng, đều và dài hơi. Nơi nào có khèn thì người thổi khèn cũng là người múa. Nơi nào có dàn nhạc ngũ âm thì động tác tay chậm, chi tiết, gần với múa cung đình Đông Nam Á.

Thứ ba là đời sống quyết định nội dung. Múa của cư dân trồng lúa nương hay mô phỏng gieo hạt, tỉa lúa, giã gạo. Múa của cư dân ven biển có hình ảnh đội nước, dệt vải. Múa nghi lễ thì gắn với lễ cầu mùa, mừng lúa mới, cúng thần làng.

Nhà nghiên cứu Lâm Tô Lộc, trong các công trình về múa tộc người, cũng chọn cách nhìn theo vùng văn hoá như vậy. Đây không phải cách chia duy nhất, nhưng là cách dễ dùng nhất với người mới.

Tây Bắc: vòng xòe, nhịp sạp và tiếng khèn

Tây Bắc là vùng núi cao gồm Sơn La, Điện Biên, Lai Châu và phần Yên Bái cũ (nay thuộc Lào Cai). Ba tộc người có múa nổi bật nhất ở đây là Thái, Mường và H'Mông.

Người Thái

Xòe là linh hồn của đời sống cộng đồng người Thái. Vòng xòe nắm tay nhau, bước sang ngang, tay đưa lên hạ xuống theo tiếng trống, chiêng và khèn bè. Từ năm 2021, Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Người Thái còn có các điệu xòe dùng khăn, nón, quạt, thường thấy trên sân khấu.

Người Thái, người Mường và múa sạp

Múa sạp là điệu múa gắn với nhiều dân tộc miền núi phía Bắc, rõ nhất ở người Thái và người Mường. Người gõ ngồi hai bên, đập các cặp tre vào nhau theo nhịp; người múa nhảy vào, nhảy ra giữa những thanh tre. Đây không phải múa của người Kinh, dù nó xuất hiện ở hầu hết các buổi văn nghệ trường học dưới xuôi.

Người H'Mông

Người H'Mông có khèn làm từ sáu ống trúc cắm vào bầu gỗ. Chàng trai vừa thổi khèn vừa xoay người, nhún, ngồi xuống đứng lên, có người còn nhào lộn mà tiếng khèn không đứt. Múa khèn là thứ đặc trưng nhất của văn hoá H'Mông, gặp từ vùng núi Lào Cai, Tuyên Quang (phần Hà Giang cũ) đến Điện Biên, Sơn La.

Ngoài ra, người Dao có các điệu múa trong lễ cấp sắc như múa chuông; người Pà Thẻn có nghi lễ nhảy lửa nổi tiếng, nhưng đó là nghi lễ hơn là tiết mục múa thông thường.

Việt Bắc: múa trong Then và các điệu cầu mùa

Việt Bắc là vùng trung du và núi phía đông bắc, gồm Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng lân cận. Tộc người đông nhất là Tày và Nùng; cùng sống ở đây còn có Sán Chay, Dao, Sán Dìu.

Múa của vùng này thường gắn với nghi lễ và lễ hội đầu năm. Với người Tày, Nùng, đó là các điệu múa trong Then: múa chuông, múa quạt, múa dâng hoa, đi kèm tiếng đàn tính và chùm xóc nhạc. Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2019. Trên sân khấu, múa quạt Then và múa chuông đã thành tiết mục quen thuộc của các đoàn nghệ thuật vùng Việt Bắc.

Người Sán Chay có múa tắc xình, điệu múa trong lễ cầu mùa, mô phỏng con vật và việc đồng áng. Điểm chung của múa Việt Bắc là nhịp vừa phải, động tác tay đều, tính nghi lễ rõ, ít những cú bật nhảy mạnh như múa khèn H'Mông.

Tây Nguyên và dãy Trường Sơn: vòng tròn quanh cồng chiêng

Ở Tây Nguyên, gần như không thể tách múa khỏi cồng chiêng. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm 2005, khi đó trải trên năm tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng (nay thuộc các tỉnh Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng theo địa giới mới).

Điệu múa tiêu biểu là xoang của người Ba Na, Gia Rai và nhiều tộc người khác. Phụ nữ nối nhau thành vòng, bước nhún chậm, tay đưa ra sau hoặc lên ngang ngực; đàn ông đánh cồng chiêng đi thành vòng riêng. Vòng xoang có thể kéo dài từ chiều tới đêm, quanh đống lửa, quanh cây nêu trong lễ đâm trâu, mừng lúa mới, mừng nhà rông mới.

Dọc Trường Sơn, người Cơ Tu ở miền núi Quảng Nam cũ (nay thuộc TP Đà Nẵng) có cặp múa nổi tiếng: đàn ông múa tung tung với dáng khoẻ, tay giơ khiên hoặc giáo; phụ nữ múa da dá với đôi tay mềm đưa ngang. Hai vòng ấy đi cùng nhau trong lễ hội làng.

Nam Trung Bộ: múa Chăm

Người Chăm sống tập trung ở Ninh Thuận và Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng), ngoài ra còn ở An Giang, TP.HCM. Múa Chăm có dáng rất dễ nhận: bàn tay uốn ngược, ngón tay cong, thân người lượn mềm, hông và vai lệch nhẹ như dáng tượng trên đền tháp.

Những điệu quen thuộc là múa quạt, múa đội nước (thiếu nữ đội vò nước trên đầu, vẫn giữ thăng bằng khi xoay người), múa trong lễ hội Katê. Nhạc đệm là trống Ginăng, trống Paranưng và kèn Saranai, nghe vừa dồn dập vừa du dương.

Nam Bộ: lăm vông và Rô băm của người Khmer

Người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long tập trung nhiều ở vùng Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, Bạc Liêu, An Giang cũ (nay thuộc Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau). Múa Khmer chia hai mảng rõ.

Mảng thứ nhất là múa dân gian cộng đồng như lăm vông: từng cặp đi vòng tròn, tay uốn lượn, ai cũng vào được. Trong dịp Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sene Dolta hay Ok Om Bok, sân chùa Khmer thường có vòng lăm vông tới khuya.

Mảng thứ hai là múa mang tính cổ điển, gần với múa cung đình Campuchia, trong đó nổi bật là Rô băm, loại kịch múa đội mặt nạ kể chuyện từ sử thi Riêm Kê (bản Khmer của Ramayana).

Bảng tóm tắt theo vùng

Bảng chỉ là khung để nhớ. Thực tế, một tộc người có thể sống ở nhiều vùng, và các điệu múa lan sang nhau qua giao lưu. Ví dụ người Thái ở Thanh Hoá, Nghệ An cũng có xòe và múa sạp, dù hai tỉnh này không thuộc Tây Bắc.

Múa trong làng và múa trên sân khấu: hai thứ khác nhau

Khi xem một tiết mục "múa dân tộc" ở nhà hát hay trên truyền hình, cần biết đó thường là bản đã qua tay biên đạo. Từ giữa thế kỷ 20, các đoàn ca múa chuyên nghiệp và trường múa ở Việt Nam đi điền dã, ghi chép động tác ở bản làng rồi xếp lại thành tiết mục ba, bốn phút, có đội hình, có cao trào, trang phục làm đẹp hơn đồ mặc thường ngày.

Bản sân khấu có giá trị riêng: nó đưa múa tộc người tới khán giả xa, và trở thành chất liệu đào tạo trong hệ múa dân gian dân tộc của Học viện Múa Việt Nam. Nhưng nó khác múa trong làng ở mấy điểm:

• Mục đích: múa trong làng để mọi người cùng vào, cùng vui hoặc cùng làm lễ; múa sân khấu để người khác xem.
• Thời lượng: vòng xòe, vòng xoang có thể kéo dài nhiều giờ; tiết mục sân khấu thường chỉ vài phút.
• Độ khó: múa làng giữ động tác đơn giản để ai cũng theo được; sân khấu thêm xoay, nhảy, nâng người.
• Không gian: múa làng đi vòng tròn, không có mặt trước mặt sau; sân khấu quay về phía khán giả.

Hiểu khác biệt này giúp tránh hai thái cực: chê bản sân khấu là "không thật", hoặc tưởng bản sân khấu chính là múa gốc.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

Múa dân tộc vẫn sống mạnh nhất ở chính các lễ hội địa phương. Muốn xem xòe thật, đến Mường Lò (vùng Nghĩa Lộ, nay thuộc Lào Cai) mùa lễ hội cuối năm; muốn nghe xoang quanh cồng chiêng, đi Tây Nguyên vào mùa khô, khi các làng làm lễ mừng lúa mới; muốn xem lăm vông và Rô băm, đến vùng Khmer Nam Bộ dịp Chôl Chnăm Thmây (giữa tháng 4 dương lịch) hoặc Ok Om Bok.

Ở Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam thường tổ chức trình diễn văn hoá các tộc người dịp lễ, Tết. Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở Đồng Mô (Sơn Tây cũ) cũng có các hoạt động múa của nhiều tộc người theo mùa.

Ai muốn đọc sâu có thể tìm sách của Lâm Tô Lộc về múa tộc người và nghệ thuật múa Việt Nam, cùng các hồ sơ di sản trên trang UNESCO cho xòe Thái, Then và cồng chiêng Tây Nguyên. Các bài sau trong danh mục này đi vào từng điệu cụ thể.

Múa lân sư rồng, dù cũng có mặt ở nhiều cộng đồng, được bàn riêng ở một wiki khác trong hệ, nên không nằm trong bản đồ này.