Nghệ thuật Xòe Thái: di sản UNESCO năm 2021, các điệu xòe và ý nghĩa

Xòe Thái là nghệ thuật múa của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, trong đó mọi người nắm tay nhau thành vòng tròn, bước theo tiếng trống, chiêng, khèn bè, và từ vòng xòe chung ấy phát triển ra các điệu xòe biểu diễn với khăn, nón, quạt. Tháng 12 năm 2021, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật Xòe Thái" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, với hồ sơ của bốn tỉnh Yên Bái, Lai Châu, Sơn La và Điện Biên.

Xòe là gì, và vì sao không phải "múa xòe" chung chung

Trong tiếng Thái, xòe (đọc gần như "xe") vừa là múa vừa là cuộc vui tập thể có múa. Nói "đi xòe" là nói tới một đêm cả bản cùng ra sân, nắm tay, uống rượu cần, hát và múa.

Khá nhiều người dùng chữ "múa xòe" cho mọi điệu múa vòng tròn ở miền núi. Đó là cách gọi không chính xác. Xòe là di sản của người Thái, có cách bước, cách cầm tay, cách đưa tay và hệ thống điệu riêng. Các tộc người khác ở Tây Bắc cũng có múa vòng, có lúc tham gia vòng xòe của người Thái, nhưng hồ sơ UNESCO gọi đúng tên chủ thể: người Thái ở Việt Nam.

Người Thái truyền nhau một câu nói về xòe, đại ý: không có xòe thì không vui, cây lúa không trổ bông, trai gái không thành đôi. Câu ấy cho thấy xòe gắn với cả niềm vui, mùa màng lẫn tình duyên, không chỉ là tiết mục để xem.

Hồ sơ UNESCO năm 2021: ghi danh cái gì

Tại kỳ họp của Uỷ ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể vào tháng 12 năm 2021, "Nghệ thuật Xòe Thái" được đưa vào Danh sách đại diện. Bốn tỉnh tham gia hồ sơ lúc đó là Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên. Theo địa giới hiện nay, Yên Bái đã nhập vào Lào Cai, nên vùng Mường Lò (Nghĩa Lộ) thuộc tỉnh Lào Cai; ba tỉnh còn lại giữ tên.

Điều đáng chú ý là UNESCO ghi danh thực hành, không ghi danh một vài tiết mục. Di sản ở đây là cả cộng đồng: người già truyền điệu cho người trẻ, các đội văn nghệ bản, các dịp lễ trong năm có xòe, cùng âm nhạc và trang phục đi kèm. Vì thế, giữ xòe không chỉ là giữ bài múa đẹp trên sân khấu, mà là giữ cho người Thái còn xòe trong đời sống của chính mình.

Vòng xòe: bước chân, cầm tay và đội hình

Vòng xòe cơ bản (thường gọi là xòe vòng) dễ đến mức người lạ đứng vào sau vài phút là theo được. Đó chính là sức sống của nó.

• Cầm tay: mọi người nắm tay nhau, có khi móc ngón út, có khi khoác tay. Vòng mở cho bất kỳ ai muốn vào.
• Bước chân: bước ngang theo một chiều, có nhịp nhún nhẹ ở đầu gối; xen kẽ bước tiến vào tâm vòng rồi lùi ra.
• Tay: tay đang nắm đưa lên ngang vai rồi hạ xuống, nhịp nhàng với bước. Khi buông tay, động tác tay mềm, cổ tay lật nhẹ.
• Tâm vòng: thường là đống lửa, vò rượu cần hoặc đội nhạc. Vòng có thể lồng thêm vòng trong khi đông người.

Khác với các điệu biểu diễn, vòng xòe không có mặt trước mặt sau, không có người đứng xem. Ai đứng ngoài thường sẽ được kéo vào. Các nghiên cứu về xòe hay nhấn mạnh điểm này: vòng tròn là biểu tượng của sự cố kết bản mường.

Các điệu xòe: từ xòe cổ tới xòe biểu diễn

Ở vùng Mường Lò, người Thái thường nhắc tới một nhóm điệu được gọi là "sáu điệu xòe cổ", coi là nền của xòe. Tên và cách gọi từng điệu được ghi khác nhau giữa các tài liệu và các bản, nên ở đây chỉ nêu tinh thần chung: có điệu nắm tay mời rượu, có điệu đi tới đi lui đối đáp, có điệu tung khăn, có điệu vỗ tay vòng tròn. Các điệu này mang tính nghi thức và cộng đồng, giữ được qua nhiều thế hệ.

Từ nền ấy, người Thái và các nghệ nhân phát triển thêm hàng chục điệu xòe khác. Dễ gặp nhất trên sân khấu là các điệu dùng đạo cụ:

Xòe biểu diễn có đội hình hàng, có cao trào, có đoạn nữ múa riêng. Đây là phần các đội văn nghệ bản và đoàn nghệ thuật tỉnh đầu tư nhiều nhất. Còn xòe vòng thì vẫn là thứ ai cũng múa được khi lễ hội vào đêm.

Âm nhạc và trang phục của xòe

Nhạc

Xòe đi cùng trống, chiêng, chũm choẹ, khèn bè (khèn gồm nhiều ống ghép), pí (sáo, kèn của người Thái), đàn tính tẩu. Nhịp xòe vừa phải, chắc, dễ bắt, tiếng trống dẫn bước chân. Khi đêm khuya, nhịp có thể dồn nhanh hơn, vòng xòe vì thế cũng quay nhanh hơn. Bên cạnh nhạc cụ, xòe hay đi cùng hát: người già hát lời mời, trai gái hát đối đáp giữa các vòng.

Trang phục

Phụ nữ Thái mặc áo cóm bó sát, hàng khuy bạc hình bướm, ve, nhện chạy dọc hai vạt; váy dài màu sẫm; đầu đội khăn piêu thêu (người Thái Đen) hoặc búi tóc kiểu riêng khi đã có chồng. Chiếc áo cóm ôm người làm nổi đường cong của tay và vai khi đưa lên, nên động tác tay trong xòe trông rất mềm. Đàn ông mặc áo cánh, quần rộng, thắt khăn.

Xòe trong đời sống: dịp nào có xòe

Xòe có mặt ở gần như mọi dịp vui của người Thái:

• Tết và hội xuân: cả bản ra sân xòe nhiều đêm.
• Lễ xên bản, xên mường: sau phần nghi lễ là xòe mừng.
• Mừng cơm mới: khi thu hoạch xong vụ lúa.
• Cưới hỏi, mừng nhà mới: khách và chủ cùng vào vòng.
• Đón khách: xòe mời rượu là cách đón khách quý.

Ở vùng Mường Lò, lễ hội văn hoá, du lịch thường tổ chức vào cuối năm có màn xòe đồng diễn hàng nghìn người, khi những vòng tròn nối vòng tròn kín cả quảng trường.

Góc nhìn hôm nay: giữ xòe sống ra sao

Sau khi được ghi danh, các tỉnh có xòe đã mở lớp truyền dạy trong trường học, hỗ trợ câu lạc bộ xòe ở bản, và đưa xòe vào chương trình du lịch. Nhưng người làm văn hoá vẫn nhắc hai nguy cơ thường gặp với di sản múa:

1. Sân khấu hoá quá mức: khi chỉ còn xòe biểu diễn cho khách, phần xòe vòng tự phát của cộng đồng có thể mai một.
2. Đồng phục hoá: mỗi vùng Thái có nét xòe riêng; dạy một bản chuẩn duy nhất dễ làm mất sự đa dạng ấy.

Người muốn tìm hiểu có thể đọc hồ sơ "Art of Xòe dance of the Tai people in Viet Nam" trên trang di sản phi vật thể của UNESCO, xem trưng bày về người Thái tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, và nếu có dịp thì đến Mường Lò, Mộc Châu, Mường Thanh vào mùa lễ hội. Cách học xòe tốt nhất vẫn là đứng vào vòng và bước theo người bên cạnh.