Múa sạp là điệu múa của nhiều dân tộc miền núi phía Bắc, rõ nhất là người Thái và người Mường: người gõ ngồi hai bên, đập các cặp thanh tre xuống thanh đế rồi chập vào nhau theo nhịp, còn người múa nhảy vào giữa, đặt chân đúng lúc tre mở và rút chân ra trước khi tre chập. Điệu múa gắn với lễ hội mùa xuân, mừng cơm mới, ngày vui của bản, và nay đã thành tiết mục quen thuộc trên sân khấu cả nước.
Múa sạp của dân tộc nào
Đây là chỗ hay bị nhầm nhất. Vì múa sạp có mặt ở hầu hết các buổi văn nghệ trường học, nhiều người tưởng nó là múa chung của người Việt. Thực ra múa sạp gắn với cư dân miền núi phía Bắc, đặc biệt là người Thái ở Tây Bắc và miền tây Thanh Hoá, Nghệ An, cùng người Mường ở Hoà Bình cũ (nay thuộc Phú Thọ), Thanh Hoá. Một số tộc người khác trong vùng cũng có hình thức múa tre tương tự.
Múa nhảy giữa các thanh tre không phải chuyện riêng của Việt Nam. Ở Philippines có tinikling, người múa nhảy giữa hai cây sào tre; nhiều cộng đồng ở Đông Nam Á và Nam Trung Hoa cũng có lối múa tre na ná. Điều đó cho thấy đây là một kiểu múa của văn hoá cây tre ở khu vực, mỗi nơi phát triển theo cách riêng. Không nên tranh luận "ai có trước", vì chưa có tư liệu đủ để trả lời.
Nguồn gốc: từ sân bản tới lễ hội
Không có văn bản nào ghi lại thời điểm múa sạp ra đời. Các giải thích phổ biến đều là truyền miệng hoặc suy luận của nhà nghiên cứu, cần đọc như giả thuyết.
- Gắn với lao động: nhịp gõ tre đều đặn gợi tiếng chày giã gạo, tiếng tre gõ khi làm sàn nhà. Thanh tre, ống nứa vốn có sẵn trong mọi bản làng.
- Gắn với lễ hội: sạp thường xuất hiện trong Tết, lễ mừng cơm mới sau vụ gặt, lễ xên bản, xên mường (lễ cúng bản, cúng mường cầu yên). Đó là lúc cả cộng đồng tụ lại trên sân rộng.
- Gắn với giao duyên: múa sạp là dịp trai gái cùng vào cuộc. Người gõ và người múa phải hiểu ý nhau mới không vấp, nên nó mang tính gắn kết rất rõ.
Điều chắc chắn hơn là: từ giữa thế kỷ 20, các đoàn văn công và đoàn ca múa đã đưa múa sạp lên sân khấu, chuẩn hoá đội hình, nhịp và trang phục. Từ đó múa sạp lan rộng khỏi vùng gốc, đến trường học, cơ quan và các khu du lịch.
Bộ sạp gồm những gì
Một bộ sạp đơn giản đến mức làng nào cũng tự làm được:
- Hai thanh đế (gối): hai cây tre hoặc gỗ to, đặt song song dưới đất, cách nhau vài mét. Thanh đế nâng thanh sạp lên khỏi mặt đất để tiếng gõ vang và tay người gõ không bị đập xuống đất.
- Các thanh sạp: những cây tre thẳng, dài khoảng ba đến bốn mét, xếp thành từng cặp vắt ngang hai thanh đế. Một bộ thường có từ bốn đến tám cặp, tuỳ số người.
- Người gõ: mỗi đầu thanh sạp có một người ngồi cầm, hai người ở hai đầu một cặp phải gõ khớp nhau tuyệt đối.
Tre phải đủ khô để kêu giòn, đủ nặng để không nảy lung tung, nhưng không quá nặng vì người gõ phải gõ hàng chục phút. Nhiều đoàn biểu diễn bọc giẻ hai đầu thanh để giảm tiếng chát và bảo vệ tay.
Nhịp gõ sạp: mở, mở, chập
Trái tim của múa sạp là nhịp gõ. Kiểu phổ biến nhất có ba phách lặp lại:
- Phách 1 – mở: hai thanh tách ra, gõ xuống thanh đế.
- Phách 2 – mở: gõ xuống thanh đế lần nữa, vẫn để hở.
- Phách 3 – chập: kéo hai thanh lại, đập vào nhau.
Nghe thành "cạch, cạch, chát" hay "mở, mở, chập". Người múa đặt chân vào giữa hai thanh ở hai phách mở, và phải ra ngoài (hoặc nhảy lên) đúng phách chập. Có những đoàn dùng nhịp bốn: mở, mở, chập, chập; hoặc đổi tốc độ, nhanh dần ở đoạn cuối để tạo cao trào. Người gõ giỏi còn đổi kiểu chập: cặp này chập thì cặp bên cạnh mở, tạo thành "sóng" dọc theo bộ sạp.
| Kiểu nhịp | Cách gõ | Độ khó với người múa |
|---|---|---|
| Nhịp ba cơ bản | Mở – mở – chập | Dễ, hợp người mới |
| Nhịp bốn | Mở – mở – chập – chập | Vừa, phải giữ chân ngoài lâu hơn |
| Nhịp tăng tốc | Nhịp ba, nhanh dần | Khó, dùng cho đoạn kết |
| Nhịp so le | Các cặp chập lệch nhau | Khó, cần đội gõ tập lâu |
Nhạc đệm thường là trống, chiêng, khèn bè hoặc bài hát dân ca, nhưng thực ra nhịp tre đã đủ dẫn dắt. Ở bản làng, nhiều lúc người ta múa sạp chỉ với tiếng tre và tiếng cười.
Bước múa: từ đặt chân tới bật nhảy
Người múa sạp không chỉ "nhảy cho khỏi kẹp chân". Có một bộ bước cơ bản, từ đơn giản tới phức tạp.
Bước đơn
Người múa đứng bên ngoài cặp tre. Hai phách mở: đặt một chân rồi hai chân vào giữa. Phách chập: bật ra ngoài phía bên kia. Lặp lại, tiến dần dọc theo các cặp sạp.
Bước đổi chân và đi ngang
Thay vì nhảy thẳng, người múa đi chéo, đổi chân trong lòng sạp, quay mặt sang hai phía. Các cô gái thường đi bước nhỏ, tay cầm khăn hoặc nón, thân hơi nghiêng, giữ nét duyên dáng của xòe.
Bước bật và quay
Các chàng trai hay bật cao, xoay nửa vòng trên không, hoặc nhảy qua liền hai cặp. Trên sân khấu còn có đoạn nhiều người cùng vào một cặp sạp, nắm tay nhau thành hàng, đòi hỏi tập rất kỹ.
Động tác tay của múa sạp thường mượn từ xòe Thái: tay đưa lên ngang mặt, cổ tay lật, khăn vắt qua vai. Vì vậy khi xem, có thể thấy rõ "chân sạp, tay xòe" ở nhiều tiết mục.
Dàn dựng múa sạp trên sân khấu
Múa sạp là tiết mục rất hợp cho văn nghệ tập thể, vì vừa vui vừa nhìn thấy kết quả tập luyện rõ ràng. Một vài kinh nghiệm dàn dựng hay được dùng:
- Tập đội gõ trước: đội gõ là nền móng. Cho đội gõ tập riêng cho tới khi gõ đều, chưa cần người múa.
- Bắt đầu chậm: người múa tập với nhịp chậm, dùng sạp đặt trên đất bằng hoặc vạch phấn trước khi vào tre thật.
- Đội hình: thường mở đầu bằng các cô gái múa xòe bên ngoài, rồi lần lượt vào sạp; giữa bài có đoạn các chàng trai bật nhảy; kết bằng nhịp nhanh, cả đội vào sạp cùng lúc.
- Trang phục: áo cóm, váy dài, khăn piêu nếu dựng theo người Thái; nhưng váy phải gọn để không vướng tre. Nên mang giày đế mềm hoặc múa chân trần trên sàn sạch.
- An toàn: dặn người gõ không kẹp mạnh, giữ thanh tre thấp; người múa không vào sạp khi đang mệt hoặc khi nhịp đổi đột ngột. Bị kẹp chân thường chỉ đau, nhưng nếu sưng nhiều hay đau kéo dài nên đi khám.
Một lưu ý về văn hoá: khi dựng múa sạp cho trường hay cơ quan, nên giới thiệu đây là múa của người Thái, Mường, và chọn trang phục, âm nhạc đúng tộc người, thay vì trộn lẫn đồ của nhiều dân tộc trong cùng một tiết mục.
Múa sạp khác "nhảy sạp" thú vui dân gian thế nào
Trong đời sống, người ta hay gọi chung là "nhảy sạp", và ở các khu du lịch, du khách được mời vào nhảy thử cho vui. Góc đó, như một thú vui cộng đồng, được bàn ở wiki khác trong hệ. Bài này tập trung vào phần múa: nguồn gốc lễ hội, cấu trúc nhịp, bộ bước và cách dàn dựng thành tiết mục. Hai góc không mâu thuẫn, chỉ khác điểm nhìn: một bên là niềm vui ai cũng vào được, một bên là nghệ thuật có biên đạo, có đội hình.
Góc nhìn hôm nay
Muốn xem múa sạp trong không khí gốc, có thể đến các bản Thái ở Mai Châu (nay thuộc Phú Thọ), vùng Mường Lò, Mộc Châu, hoặc bản Mường ở Hoà Bình cũ vào dịp Tết và lễ hội đầu năm. Các bản làm du lịch cộng đồng cũng thường có múa sạp buổi tối, dù đó là bản đã rút gọn.
Trên sân khấu chuyên nghiệp, múa sạp vẫn có trong chương trình của các đoàn ca múa nhạc dân tộc vùng Tây Bắc và Việt Bắc. Muốn tìm hiểu bài bản, có thể đọc các nghiên cứu về múa dân gian dân tộc thiểu số của Lâm Tô Lộc và các tài liệu điền dã của ngành múa.
Điều đáng nhớ nhất của múa sạp là nó không tồn tại nếu thiếu cộng đồng: không có người gõ thì không có người múa. Đó cũng là lý do điệu múa này sống khoẻ ở trường học, nơi một lớp học có thể cùng làm nên một tiết mục.
Câu hỏi thường gặp
Múa sạp là của dân tộc nào?
Múa sạp gắn với các dân tộc miền núi phía Bắc, tiêu biểu là người Thái và người Mường. Nó không phải múa gốc của người Kinh, dù được dạy rộng rãi ở trường học khắp cả nước.
Nhịp gõ sạp cơ bản là gì?
Phổ biến nhất là nhịp ba: hai lần gõ xuống thanh đế khi tre mở, một lần chập hai thanh vào nhau. Người múa đặt chân vào giữa ở hai phách mở và ra ngoài đúng phách chập.
Múa sạp cần bao nhiêu người?
Mỗi cặp thanh sạp cần hai người gõ ở hai đầu. Một bộ bốn cặp cần tám người gõ, số người múa tuỳ đội hình, thường từ sáu đến mười hai người cho một tiết mục văn nghệ.
Thanh tre múa sạp dài bao nhiêu?
Thanh sạp thường dài khoảng ba đến bốn mét, đặt trên hai thanh đế song song. Tre cần thẳng, khô và đủ nặng để tiếng gõ giòn, không nảy.
Múa sạp có giống tinikling của Philippines không?
Hai điệu có cùng nguyên tắc nhảy giữa các thanh tre đóng mở theo nhịp, cho thấy chung một nền văn hoá tre ở Đông Nam Á. Nhưng bước múa, trang phục, âm nhạc và bối cảnh lễ hội khác nhau, mỗi điệu phát triển theo cách riêng.
