Múa khèn của người H'Mông là lối múa mà người nghệ nhân vừa thổi chiếc khèn sáu ống trúc vừa xoay người, nhún, chân bước chéo, ngồi xổm, có khi nhào lộn, mà tiếng khèn vẫn liền mạch không đứt. Khèn và múa khèn có mặt ở hầu hết các dịp quan trọng của người H'Mông, từ lễ hội Gầu Tào ngày Tết, chợ phiên, cưới hỏi cho tới tang lễ, nơi tiếng khèn mang ý nghĩa thiêng liêng.
Chiếc khèn H'Mông nhìn từ phía người múa
Khèn H'Mông gồm sáu ống trúc hoặc ống nứa cong nhẹ, cắm xuyên qua một bầu gỗ thuôn dài. Người thổi ngậm vào đầu bầu, mỗi ống có một lưỡi gà bằng đồng mỏng và một lỗ bấm. Khi bịt lỗ, ống phát tiếng; mở lỗ thì im. Khèn có thể dài từ chưa đầy một mét tới hơn một mét rưỡi tuỳ loại.
Với người múa, chiếc khèn quan trọng ở ba điểm:
- Thổi được cả khi hít vào lẫn thở ra: lưỡi gà kêu ở cả hai chiều hơi, nên người giỏi giữ được tiếng liền trong lúc xoay, cúi, bật nhảy.
- Trọng lượng và chiều dài: khèn dài, chóp ống cao hơn đầu, nên mọi cú xoay đều kéo theo một "vệt" ống tre trên không. Đó là một phần hình ảnh của múa khèn.
- Hai tay bận bấm lỗ: người múa không dùng tay để giữ thăng bằng như các điệu múa khác. Toàn bộ thăng bằng dồn về chân, hông và lưng.
Phần cấu tạo âm thanh và cách phân loại khèn được bàn kỹ ở wiki nhạc cụ khác trong hệ. Ở đây chỉ nói những gì liên quan tới múa.
"Khèn biết nói": vì sao tiếng khèn quan trọng hơn bước múa
Tiếng H'Mông có nhiều thanh điệu. Người H'Mông kể rằng tiếng khèn mô phỏng âm điệu của lời nói, nên người trong cộng đồng có thể "nghe" ra lời qua bài khèn: lời mời, lời chào, lời tâm tình, lời dẫn đường. Các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc cũng ghi nhận khèn H'Mông có những bài khèn gắn chặt với lời, chứ không chỉ là giai điệu trang trí.
Điều này giải thích một nét khiến người ngoài ngạc nhiên: trong múa khèn, bước múa phục vụ tiếng khèn. Người múa giỏi không phải là người nhảy cao nhất, mà là người vừa múa đẹp vừa giữ được bài khèn rõ "lời". Một cú lộn ngoạn mục mà tiếng khèn bị ngắt thì vẫn bị coi là chưa đạt.
Động tác múa khèn: nhún, xoay, chéo chân, ngồi
Múa khèn có thể chia làm ba nhóm động tác, từ nhẹ tới khó.
Nhóm đi và nhún
Người thổi đi theo vòng, gối nhún nhẹ theo nhịp, thân hơi nghiêng về trước như đang leo dốc. Đây là dáng đi của người miền núi cao, nơi người H'Mông sinh sống. Bước có khi chéo chân, có khi đá nhẹ ra sau, đổi hướng liên tục.
Nhóm xoay
Người múa xoay quanh trục người, chân đổi liên tục, chiếc khèn quét thành vòng tròn trên không. Có lối xoay thấp, nửa ngồi; có lối xoay đứng thẳng, nhanh dần. Đây là nhóm động tác dễ nhận nhất khi xem từ xa.
Nhóm thấp và nhào lộn
Người múa ngồi xổm, đá chân ra trước lần lượt, rồi bật dậy; có người lăn tròn trên đất, lộn người, nằm ngửa thổi khèn. Nhóm này đòi hỏi sức khoẻ và luyện tập lâu năm, thường do các chàng trai trẻ trình diễn trong hội thi. Người xem sẽ thấy tiếng khèn vẫn còn khi người thổi đang ở tư thế đầu thấp hơn chân, và đó là lúc sân hội reo to nhất.
| Nhóm động tác | Ví dụ | Ai thường múa |
|---|---|---|
| Đi, nhún | Bước vòng, chéo chân, nghiêng người | Mọi lứa tuổi, cả người cao tuổi |
| Xoay | Xoay đứng, xoay nửa ngồi | Thanh niên, trung niên |
| Thấp, nhào lộn | Ngồi xổm đá chân, lăn, lộn | Thanh niên, nghệ nhân luyện lâu |
Khèn trong các dịp của người H'Mông
Lễ hội Gầu Tào và ngày Tết
Gầu Tào là lễ hội đầu năm của người H'Mông, gắn với cầu phúc, cầu sức khoẻ, cầu con cái. Giữa sân lễ dựng cây nêu, quanh đó diễn ra hát, ném pao, đánh tu lu (con quay), và múa khèn. Đây là nơi các chàng trai thổi khèn trước đông người nhất trong năm. Tết của người H'Mông thường sớm hơn Tết Nguyên đán, vào khoảng cuối năm âm lịch, tuỳ vùng.
Chợ phiên và giao duyên
Ở chợ phiên vùng cao, tiếng khèn là cách chàng trai làm quen và tỏ tình. Bài khèn gửi lời tới cô gái, cô gái có thể đáp lại bằng hát hoặc đàn môi. Múa khèn ở đây nhẹ nhàng, chủ yếu đi và xoay, không phải nhào lộn.
Tang lễ
Trong tang lễ, khèn được thổi theo bài riêng, mang ý nghĩa tiễn đưa người mất. Nhiều tài liệu ghi lại quan niệm rằng tiếng khèn dẫn đường cho linh hồn về với tổ tiên. Vì vậy, có những bài khèn kiêng thổi ngoài tang lễ, và người học khèn được dạy rõ bài nào dùng lúc nào. Khi đến dự hay quay phim một đám tang của người H'Mông, người ngoài cần xin phép và giữ ý, không coi đó là tiết mục biểu diễn.
Học khèn và truyền nghề
Theo truyền thống, con trai H'Mông học khèn từ nhỏ, theo cha, ông hoặc thầy khèn trong bản. Người học phải thuộc bài và thổi đúng trước, sau đó mới học múa. Có nghệ nhân kể phải học nhiều năm mới được thổi trong tang lễ, vì những bài ấy dài và nghiêm cẩn.
Người làm khèn cũng là một nghề riêng: chọn trúc, chọn gỗ làm bầu, đúc lưỡi gà đồng, chỉnh âm từng ống. Một số bản ở Lào Cai, Tuyên Quang (phần Hà Giang cũ), Điện Biên còn những gia đình làm khèn nhiều đời.
Ngày nay, các địa phương có đông người H'Mông thường tổ chức hội thi thổi khèn, múa khèn trong dịp lễ hội, Tết, mở lớp dạy khèn cho thanh thiếu niên. Một số bạn gái cũng đã học khèn, điều trước đây ít thấy.
Múa khèn trên sân khấu
Từ giữa thế kỷ 20, múa khèn đã được đưa lên sân khấu ca múa. Biên đạo thường giữ hình ảnh người thổi khèn xoay và nhào lộn, ghép với nhóm nữ múa ô hoặc múa váy xoè rộng của phụ nữ H'Mông. Trong nhiều tiết mục, người múa trên sân khấu chỉ cầm khèn làm đạo cụ, tiếng khèn phát từ dàn nhạc. Đó là khác biệt lớn với múa khèn trong bản: ở bản, người múa và người thổi là một.
Khi xem múa khèn biểu diễn, có thể để ý xem người múa có thực sự thổi hay không. Nếu tiếng khèn liền mạch khớp với từng cú xoay, đó thường là nghệ nhân thật, và đó là điều đáng quý nhất của tiết mục.
Góc nhìn hôm nay: xem múa khèn ở đâu
Múa khèn có thể gặp ở các chợ phiên và lễ hội vùng cao Lào Cai (Bắc Hà, Sa Pa, Mù Cang Chải cũ), Tuyên Quang (Đồng Văn, Mèo Vạc cũ), Điện Biên, Sơn La, Lai Châu, nhất là quanh Tết H'Mông và mùa xuân. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày khèn và nhà của người H'Mông, đôi khi có nghệ nhân trình diễn dịp lễ.
Ngoài Việt Nam, người Hmong ở Lào, Thái Lan, Trung Quốc và cộng đồng di cư ở Mỹ cũng giữ khèn (tiếng Anh thường viết là qeej). Xem các video ghi hình từ những cộng đồng này sẽ thấy cùng một nền chung, khác nhau ở phong cách múa và bài khèn.
Người muốn hiểu sâu có thể tìm các nghiên cứu về âm nhạc và văn hoá H'Mông trong tạp chí văn hoá nghệ thuật, hoặc trò chuyện trực tiếp với nghệ nhân khi lên vùng cao. Một buổi ngồi nghe khèn bên bếp lửa cho người ta hiểu nhiều hơn bất cứ bài viết nào.
Câu hỏi thường gặp
Khèn H'Mông có mấy ống?
Khèn H'Mông có sáu ống trúc hoặc nứa cắm qua một bầu gỗ. Mỗi ống có lưỡi gà bằng đồng và một lỗ bấm, người thổi phát được tiếng cả khi hít vào lẫn thở ra.
Vì sao người H'Mông vừa thổi khèn vừa múa?
Với người H'Mông, khèn vừa là nhạc cụ vừa là cách "nói" và bày tỏ. Múa khèn cho thấy tài của người thổi: giữ tiếng khèn liền mạch, rõ bài trong lúc xoay, nhún, nhào lộn, là điều được cộng đồng đánh giá cao.
Lễ hội Gầu Tào là gì?
Gầu Tào là lễ hội đầu năm của người H'Mông, mang ý nghĩa cầu phúc, cầu sức khoẻ và con cháu. Quanh cây nêu giữa sân lễ có hát, ném pao, đánh quay và múa khèn.
Khèn H'Mông khác khèn bè của người Thái thế nào?
Khèn H'Mông có sáu ống dài, hơi cong, cắm qua bầu gỗ thuôn và người thổi thường múa theo. Khèn bè của người Thái gồm nhiều ống ghép thành bè, thường dùng đệm cho xòe, người thổi ít khi nhào lộn.
Có nên quay phim khèn trong đám tang người H'Mông không?
Khèn trong tang lễ mang ý nghĩa thiêng, không phải tiết mục biểu diễn. Người ngoài nên hỏi ý gia đình trước, giữ khoảng cách và tôn trọng nếu được đề nghị không quay.
