Múa đèn dân gian: đèn trên tay, trên đầu và trên mâm khi múa

Múa đèn là điệu múa trong đó người múa cầm đèn trên tay, đội đèn trên đầu hoặc đặt đèn trên mâm, đĩa mà vẫn di chuyển, xoay người, quỳ xuống đứng lên. Ở người Việt, múa đèn sinh ra từ nghi lễ dâng đèn trong đình, chùa, miếu, rồi bước lên sân khấu với đèn lồng, đèn hoa sen, đèn nến và nay là đèn điện. Cái đẹp của múa đèn nằm ở ánh sáng chuyển động trong bóng tối, và ở sự vững vàng của người giữ đèn.

Đèn trong nghi lễ: gốc của múa đèn

Trong tín ngưỡng của người Việt, đèn là một trong những lễ vật căn bản: hương, đăng, hoa, quả. Thắp đèn là dâng ánh sáng, là cầu an. Trong nhiều lễ hội, việc rước đèn, dâng đèn diễn ra theo nghi thức có bước đi, có đội hình, có nhạc. Từ chỗ "mang đèn đi cho trang nghiêm" đến chỗ "múa với đèn" chỉ cách nhau một bước.

Vì nguồn gốc nghi lễ, múa đèn truyền thống thường chậm, trang trọng, nhiều động tác nâng lên, hạ xuống, cúi chào. Người múa đi thành hàng, thành vòng, giữ ngọn lửa không tắt. Nhịp gấp hay nhảy bật hầu như không có, vì ngọn lửa không cho phép.

Ở cung đình Huế có tiết mục Lục cúng hoa đăng, múa dâng đèn hoa nổi tiếng, được viết trong danh mục múa cung đình. Ở Nam Bộ, đèn xuất hiện trong múa mâm của bóng rỗi khi dâng lễ lên Bà. Bài này tập trung vào cách cầm, đội, đặt đèn khi múa và múa đèn trong văn nghệ dân gian.

Ba cách mang đèn khi múa

Đèn trên tay

Đây là dạng phổ biến nhất, nhất là trong văn nghệ. Mỗi người cầm một hoặc hai ngọn đèn. Khi sân khấu tắt bớt đèn, những ngọn đèn trong tay người múa vẽ nên đường cong, vòng tròn, chữ S. Biên đạo hay dùng hình ảnh dòng sông đèn: hàng người đi uốn lượn, đèn nâng hạ lệch nhau, nhìn như sóng sáng trôi.

Kỹ thuật cốt lõi là giữ đèn đứng thẳng. Cổ tay phải xoay để bù khi cánh tay đưa vòng, nếu không đèn nghiêng, nến chảy hoặc lửa tạt. Với đèn lồng có cán, cần giữ lồng không lắc mạnh, nhất là khi đi nhanh.

Đèn trên đầu

Người múa đặt đĩa đèn hoặc chén nến lên đầu, thường trên một lớp khăn quấn để đỡ và chống trượt. Từ đây mọi chuyển động đều phải đi qua cổ và cột sống giữ thẳng. Người múa vẫn có thể xoay người, nghiêng thân, hạ thấp xuống tư thế quỳ rồi đứng lên, nhưng đầu luôn giữ một mặt phẳng.

Dạng này đòi hỏi tập lâu. Người học thường bắt đầu bằng vật không cháy, không vỡ như cái đĩa nhựa, cuốn sách mỏng, rồi chuyển sang đĩa thật, sau cùng mới thắp lửa.

Đèn trên mâm

Mâm đèn có thể cầm trên hai tay hoặc đội trên đầu. Trên mâm cắm nhiều ngọn nến, có khi kèm hoa, trầu cau. Đây là hình ảnh dâng lễ rõ nhất: người múa nâng mâm lên trước bàn thờ, xoay theo bốn phương, cúi xuống, quỳ xuống. Múa mâm của bóng rỗi Nam Bộ là dạng đội mâm điêu luyện nhất, có bài riêng trong danh mục này.

Múa đèn trong mùa Trung thu và văn nghệ thiếu nhi

Ở nhiều trường học và khu dân cư, múa đèn gắn với Tết Trung thu. Trẻ cầm đèn ông sao, đèn lồng, đèn cá chép, đi thành hàng theo bài hát Trung thu, xếp hình vòng tròn, hình ngôi sao. Đây là dạng múa đèn gần gũi nhất với nhiều gia đình.

Với thiếu nhi, nên dùng đèn điện hoặc đèn LED thay cho nến thật. Đèn lồng giấy cháy rất nhanh nếu nến đổ. Một tiết mục múa đèn đẹp không cần lửa thật: ánh sáng LED vàng ấm trong lồng giấy nhìn từ khán phòng gần như không khác.

Dàn dựng múa đèn trên sân khấu

Múa đèn là một trong số ít tiết mục mà ánh sáng sân khấu phải nhường chỗ cho đạo cụ. Vài nguyên tắc biên đạo hay dùng:

• Tắt dần đèn sân khấu: mở đầu sáng vừa đủ thấy người, rồi hạ dần để đèn trong tay thành nguồn sáng chính.
• Đội hình nhìn từ trên cao: vì khán giả chủ yếu thấy các đốm sáng, đội hình vòng tròn, xoắn ốc, hai vòng ngược chiều có hiệu ứng rất mạnh.
• Nhịp chậm: chuyển động nhanh làm vệt sáng nhoè, mất nét. Múa đèn đẹp nhất ở nhịp chậm đến vừa.
• Trang phục sáng màu: áo trắng, vàng nhạt, hồng nhạt bắt ánh đèn trong tay, giúp thấy được người múa trong bóng tối.
• Âm nhạc tĩnh: nhạc lễ, dân ca chậm, hoặc nhạc có tiếng chuông, tiếng mõ giúp giữ không khí trang nghiêm.

An toàn khi múa với lửa thật

Nhiều đoàn chuyên nghiệp vẫn dùng nến thật để giữ không khí, nhưng điều đó đi kèm quy trình an toàn chặt. Với văn nghệ trường học, cơ quan, nguyên tắc nên là: mặc định dùng đèn điện, chỉ dùng lửa thật khi có người phụ trách an toàn và đã tập đủ.

• Tóc dài phải búi gọn, khăn và tay áo không buông thõng gần ngọn lửa.
• Trang phục bằng vải tổng hợp mỏng dễ bắt lửa và chảy nhựa; nên tránh khi dùng nến.
• Không để ngọn lửa gần phông màn, rèm, cây giả trên sân khấu.
• Có bình chữa cháy, chăn chống cháy hoặc xô nước cát ở cánh gà.
• Tập với đèn tắt trước, chỉ thắp lửa ở vài buổi tổng duyệt cuối.

Với múa đội đèn trên đầu, rủi ro còn đến từ cổ: cố giữ thăng bằng quá lâu với vật nặng làm mỏi và căng cơ cổ vai. Nên tập từng đoạn ngắn, nghỉ xen kẽ; nếu đau cổ kéo dài hoặc tê tay thì nên đi khám.

Góc nhìn hôm nay

Múa đèn nối ba thế giới: nghi lễ trong đình miếu, múa cung đình, và văn nghệ đời thường. Muốn thấy dạng nghi lễ, có thể xem các lễ hội làng mùa xuân, lễ vía Bà ở miếu Nam Bộ. Muốn thấy dạng cung đình, xem chương trình của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế. Còn dạng gần gũi nhất thì có ngay ở sân trường mỗi đêm Trung thu.

Khi xem múa đèn, hãy thử nhìn vào đầu và cổ tay người múa thay vì nhìn ngọn đèn. Chính hai chỗ ấy cho biết người múa đã tập bao lâu: ngọn đèn đứng yên được là nhờ mọi khớp còn lại đều chuyển động khéo.