Múa quạt là điệu múa dùng chiếc quạt cầm tay làm đạo cụ, trong đó người múa xoè, gập, rung, lật, vẫy quạt để vẽ nên cánh bướm, sóng nước, bông hoa hay mái chèo. Ở người Việt, múa quạt gắn chặt với sân khấu chèo và văn nghệ quần chúng; quạt có thể dùng một chiếc hay hai chiếc, quạt giấy, quạt lụa hoặc quạt có tua. Học múa quạt bắt đầu từ cổ tay: quạt chỉ đẹp khi cổ tay mềm.
Chiếc quạt trong đời sống người Việt
Trước khi có quạt điện, quạt tay là vật bất ly thân của mùa hè: quạt nan, quạt mo cau, quạt giấy, quạt lông. Trong số đó, quạt giấy xếp là thứ gần với múa nhất, vì gập lại được, xoè ra thành nửa vòng tròn, có thể vẽ tranh hay viết chữ trên mặt. Làng Chàng Sơn ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng với nghề làm quạt giấy truyền thống, nan tre chuốt mỏng, giấy dó dán hai mặt.
Quạt còn là đồ dùng của văn nhân, quan lại, người đi hát. Nhà nho cầm quạt ngâm thơ; người hát ca trù, hát chèo dùng quạt để giữ phong thái. Vì vậy quạt mang hai sắc thái: đời thường và thanh lịch. Múa quạt tận dụng cả hai.
Các loại quạt dùng để múa
| Loại quạt | Đặc điểm | Hợp với |
|---|---|---|
| Quạt giấy xếp | Nan tre, mặt giấy, gập gọn, tiếng xoè giòn | Chèo, múa dân gian Bắc Bộ |
| Quạt lụa | Mặt vải mỏng, xoè ra mềm, bắt sáng đẹp | Múa sân khấu, múa đông người |
| Quạt có tua | Viền lụa hoặc lông dài ở mép, khi rung tua bay | Tiết mục cần hiệu ứng lớn, xa sân khấu |
| Quạt cỡ lớn | Đường kính lớn, thường dùng hai tay | Đội hình, hình khối, kết tiết mục |
Với người mới, quạt lụa cỡ vừa là dễ tập nhất: nhẹ, xoè gập êm, ít rách. Quạt giấy cho tiếng "phạch" rất hay nhưng dễ hỏng nếu tập nhiều.
Các thế quạt cơ bản
Tên gọi các thế quạt khác nhau tuỳ thầy, tuỳ đoàn. Dưới đây là những nhóm động tác gần như tiết mục nào cũng có.
Xoè và gập
Động tác gốc của mọi thế quạt. Xoè nhanh bằng một cái hất cổ tay tạo tiếng giòn và điểm nhấn trên phách mạnh. Xoè chậm bằng ngón cái đẩy từng nan tạo cảm giác hé mở. Gập lại cũng có hai cách: gập dứt khoát để kết câu nhạc, hoặc gập dần như cánh hoa khép.
Rung quạt
Cổ tay rung nhẹ, nhanh và đều, mặt quạt run như cánh bướm hay mặt nước gợn. Đây là thế khó giữ lâu vì mỏi cổ tay; người tập phải rung bằng cổ tay chứ không bằng cả cánh tay.
Lật quạt
Mặt quạt lật từ trước ra sau, từ trên xuống dưới, thường đi kèm động tác xoay người. Lật liên tục hai tay tạo hình bánh xe hoặc dòng nước chảy.
Vẫy và phẩy
Quạt xoè, vẫy theo hướng tay: gọi người, tiễn đưa, phẩy bụi. Đây là thế gần đời thường nhất.
Che và soi
Quạt che nửa mặt, mắt nhìn qua mép quạt; hoặc quạt đưa ngang mặt như tấm gương. Hai thế này mang sắc thái e ấp, rất hay dùng cho vai nữ.
Quạt làm vật khác
Quạt gập làm mái chèo, làm cây bút, làm chiếc đũa; quạt xoè làm khay, làm mâm, làm bông hoa cài tóc. Đây chính là tính ước lệ của múa dân gian: cùng một vật, nhiều vai.
Múa quạt trong chèo và trong hội làng
Chèo là nơi quạt được dùng nhiều và tinh tế nhất trong sân khấu người Việt. Diễn viên chèo dùng quạt để nói tâm trạng: phe phẩy khi vui, gập lại khi buồn, che mặt khi thẹn, xoè nhanh khi đắc ý. Vai đào thương dùng quạt kín đáo, vai đào lẳng dùng quạt tươi, nhanh, nhiều liếc mắt; vai hề có khi dùng quạt rách để gây cười. Phần này được viết kỹ hơn trong bài về múa trong chèo.
Trong hội làng, múa quạt thường gắn với các đội múa của phụ nữ khi rước lễ, dâng hương, hoặc xen giữa các canh hát. Động tác đơn giản hơn sân khấu, nhịp theo trống, phách, tiếng hát của người làng.
Những kiểu tiết mục múa quạt quen thuộc
Thay vì gọi tên từng tiết mục cụ thể, có thể chia múa quạt ngày nay thành mấy kiểu mà khán giả Việt gặp nhiều:
- Múa quạt dân gian Bắc Bộ: áo tứ thân, quạt giấy hoặc quạt lụa, dựng trên dân ca quan họ, dân ca đồng bằng, động tác tươi, nhiều đội hình vòng tròn.
- Múa quạt áo dài: quạt lụa nhạt màu, nhịp chậm, gợi Huế hoặc gợi tà áo học trò.
- Múa quạt thiếu nhi: quạt nhỏ, màu sắc rực, động tác ngắn và vui, thường ghép với bài hát thiếu nhi.
- Múa quạt sân khấu lớn: quạt có tua hoặc quạt cỡ lớn, đông người, ánh sáng mạnh, hiệu ứng sóng và hoa.
Múa quạt của người Chăm và múa quạt trong Then Tày cũng rất nổi tiếng, nhưng có dáng múa và ý nghĩa riêng, được viết trong danh mục múa các dân tộc.
So với múa quạt ở các nước láng giềng
Nhiều nền văn hoá châu Á có múa quạt. Hàn Quốc có buchaechum, múa quạt nhóm với quạt lớn viền lông, nổi bật ở đội hình hoa. Nhật Bản dùng quạt xếp trong Nihon buyō, nơi quạt có thể biểu thị cả cốc rượu lẫn cơn mưa. Múa cổ điển Trung Hoa cũng dùng quạt lụa và quạt có tua.
Múa quạt người Việt khác ở chỗ gắn chặt với đời sống nông thôn và sân khấu chèo: ít nghi thức triều đình, nhiều chất dân dã, quạt hay đóng vai đồ vật quen thuộc như mái chèo, khay trầu. Cổ tay mềm, khuỷu tay cong, thân hơi nghiêng là những chi tiết làm nên dáng Việt.
Góc nhìn hôm nay: tập múa quạt từ đâu
Người mới nên tập theo thứ tự: xoè gập cho dứt khoát, rồi rung quạt cho đều, rồi mới tới lật và xoay người. Mỗi ngày dành vài phút tập cổ tay riêng: xoay cổ tay hai chiều, xoè gập liên tục theo đếm 8. Đứng trước gương để thấy mặt quạt có đứng thẳng không, vì quạt nghiêng lệch nhìn từ dưới khán phòng rất rõ.
Nếu muốn xem múa quạt ở dạng gốc, hãy xem các trích đoạn chèo cổ ở nhà hát chèo; nếu muốn tham khảo dàn dựng sân khấu, xem chương trình của các đoàn ca múa nhạc. Nếu ở Hà Nội, một chuyến tới làng quạt Chàng Sơn giúp hiểu vì sao quạt giấy cầm lên lại có tiếng giòn và độ nảy đặc biệt.
Một lưu ý nhỏ: cổ tay mỏi, đau sau khi tập rung quạt là chuyện thường gặp ở người mới. Nghỉ và tập ngắn hơn; nếu đau kéo dài, sưng hay tê thì nên đi khám thay vì cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Múa quạt là gì?
Múa quạt là điệu múa dùng chiếc quạt cầm tay làm đạo cụ, người múa xoè, gập, rung, lật, vẫy quạt để tạo hình ảnh và biểu lộ cảm xúc. Ở Việt Nam, múa quạt gắn với chèo và văn nghệ quần chúng.
Các thế quạt cơ bản gồm những gì?
Các nhóm động tác thường gặp là xoè và gập, rung quạt, lật quạt, vẫy và phẩy, che mặt và soi gương, cùng các thế dùng quạt làm vật khác như mái chèo hay khay trầu. Tên gọi cụ thể khác nhau tuỳ đoàn và thầy dạy.
Múa quạt nên dùng quạt giấy hay quạt lụa?
Quạt lụa nhẹ, xoè gập êm, bền nên hợp cho người mới và tiết mục đông người. Quạt giấy cho tiếng xoè giòn, hợp chèo và múa dân gian Bắc Bộ, nhưng dễ rách nếu tập nhiều.
Múa quạt Việt Nam khác múa quạt Hàn Quốc thế nào?
Múa quạt Hàn Quốc buchaechum dùng quạt lớn viền lông, nổi bật ở đội hình hoa mang tính trình diễn lớn. Múa quạt người Việt gắn với đời sống nông thôn và chèo, quạt hay đóng vai đồ vật quen thuộc, dáng múa mềm và kín.
Tập rung quạt bị mỏi cổ tay có sao không?
Mỏi cổ tay ở người mới là thường gặp, nên tập ngắn, nghỉ giữa các lượt và khởi động cổ tay trước. Nếu đau kéo dài, sưng hoặc tê thì nên đi khám.
