Lục cúng hoa đăng: điệu múa dâng đèn hoa của cung đình Huế

Lục cúng hoa đăng là điệu múa dâng đèn hoa, nằm trong vốn múa cung đình Huế và mang đậm màu sắc Phật giáo. "Lục cúng" là sáu lễ vật dâng cúng: hương, hoa, đăng (đèn), trà, quả, thực; "hoa đăng" là đèn hoa. Người múa cầm đèn đi những bước khoan thai, kết thành nhiều đội hình rồi xếp thành chữ Hán mang lời chúc, nên đây vừa là nghi lễ dâng cúng vừa là màn trình diễn đội hình đẹp nhất của múa cung đình.

Tên gọi nói gì về điệu múa

Đọc tên là hiểu nửa điệu múa. Trong nghi thức cúng dường của Phật giáo Bắc tông, sáu món dâng lên Phật thường được kể là hương, hoa, đèn, trà, quả, thức ăn. Mỗi món mang một ý: hương là giới hạnh lan toả, hoa là quả lành của việc làm, đèn là trí tuệ soi đường, trà là vị thanh tịnh, quả là kết quả tu tập, thức ăn là sự nuôi dưỡng. Cách giải nghĩa có thể khác nhau đôi chút giữa các truyền thống, nhưng khung sáu món thì khá ổn định.

Trong điệu múa, đèn là trung tâm. Đèn tượng trưng cho ánh sáng trí tuệ xua tan tối tăm, và về mặt thị giác, đèn là thứ đẹp nhất khi sân khấu tối dần. Vì thế tên điệu múa nhấn vào "hoa đăng" dù nội dung là dâng đủ sáu lễ.

Nguồn gốc: giữa chùa và cung

Không có văn bản nào ghi rõ năm Lục cúng hoa đăng ra đời hay ai dựng nên. Điều giới nghiên cứu đồng ý là điệu múa này có gốc từ nghi lễ Phật giáo, rồi được đưa vào hệ thống múa cung đình nhà Nguyễn, dùng trong những lễ có tính tôn giáo hoặc dịp lễ lớn của triều đình. Huế là nơi Phật giáo có vị trí đặc biệt, nhiều vua chúa Nguyễn sùng Phật, các chùa sắc tứ được triều đình bảo trợ — nên sự qua lại giữa nghi lễ chùa và nghi lễ cung là điều tự nhiên.

Sau năm 1945, khi múa cung đình mất chỗ diễn, Lục cúng hoa đăng lại có đất sống ở chùa. Trong các dịp Phật đản, Vu lan, lễ hoa đăng, nhiều chùa và đoàn văn nghệ Phật tử ở miền Trung, miền Nam dựng điệu múa này với đèn hoa sen. Vì thế đây là một trong số ít tiết mục cung đình chưa bao giờ biến mất hẳn khỏi đời sống, dù hình thức có đổi.

Hai dòng hôm nay

• Dòng cung đình phục dựng: do Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế dàn dựng, theo nhạc cung đình, trang phục và đội hình bám tư liệu triều Nguyễn.
• Dòng nhà chùa và văn nghệ: dàn dựng trong lễ Phật, thường dùng đèn hình hoa sen, nhạc có thể là nhạc lễ Phật giáo hoặc nhạc dân tộc, đội hình linh hoạt theo sân khấu.

Diễn tiến một buổi múa

Các bản dựng khác nhau về độ dài, số người và chi tiết, nhưng thường đi theo một mạch chung. Có thể chia thành bốn phần để dễ theo dõi:

1. Vào sân và dâng lễ. Đội múa đi hàng dọc vào, tay cầm đèn ngang ngực hoặc ngang mày, bước đều, chậm. Phần mở đầu tạo không khí trang nghiêm.
2. Chuyển đội hình. Đội chia hai, đan chéo, kết vòng, xếp thành hình hoa nhiều cánh. Mỗi lần chuyển, đèn được nâng, hạ hoặc xoay theo một nhịp thống nhất.
3. Xếp chữ. Đỉnh điểm là khi đội múa đứng thành các nét của chữ Hán. Chữ thường được nhắc đến là cụm "Thiên hạ thái bình", ngoài ra các bản dựng có thể xếp những chữ chúc tụng khác. Người xem từ trên cao nhìn xuống mới đọc được trọn chữ.
4. Kết và lui. Đội hình tan về hàng, dâng đèn lần cuối, rồi lui ra theo lối vào.

Xếp chữ bằng người cầm đèn là kỹ thuật đòi hỏi tập rất kỹ: mỗi người phải nhớ chính xác vị trí của mình trong nét chữ, và đi tới đó đúng phách nhạc. Một người lệch là nét chữ gãy.

Đèn, trang phục và nhạc

Chiếc đèn

Đèn thường có hình hoa sen, làm bằng khung tre hoặc kim loại nhẹ, bọc giấy hay vải lụa màu. Xưa thắp bằng nến hay dầu; nay phần lớn đoàn dùng bóng điện nhỏ chạy pin cho an toàn và đều sáng. Đèn phải nhẹ vì người múa giữ nó suốt cả tiết mục, có những lúc nâng cao quá đầu.

Trang phục

Ở bản cung đình, người múa mặc áo dài kiểu xưa, màu tươi, có khăn hoặc mão nhỏ trên đầu, màu sắc đồng bộ để khi xếp đội hình không có điểm lạc. Ở bản nhà chùa, trang phục thường giản dị hơn, có khi là áo dài trắng hoặc vàng nhạt, hợp với không khí lễ Phật.

Nhạc

Bản cung đình đi với dàn nhạc cung đình Huế. Nhạc giữ nhịp đều, không dồn dập, giúp đội múa đi những bước đồng loạt. Người xem không cần phân tích nhạc; chỉ cần để ý rằng mỗi khi nhạc chuyển đoạn, đội hình cũng chuyển theo.

So sánh với vài điệu múa đèn khác

Người Việt có nhiều điệu múa với đèn, dễ lẫn với nhau. Bảng sau giúp phân biệt:

Điểm phân biệt dễ nhất: Lục cúng hoa đăng hầu như không có động tác phô kỹ thuật thăng bằng. Cái khó của nó nằm ở sự đều đặn của tập thể và việc xếp chữ, không nằm ở cá nhân.

Ý nghĩa văn hoá

Điệu múa này gói ba tầng nghĩa. Tầng tôn giáo: dâng ánh sáng trí tuệ lên Phật. Tầng triều đình: chúc thiên hạ thái bình, đất nước yên ổn. Tầng thẩm mỹ: ánh đèn chuyển động trong đêm tạo nên những hình mà người đương thời khó thấy ở đâu khác.

Chính vì gánh cả ba tầng mà Lục cúng hoa đăng dễ sống sót hơn các điệu tế thuần tuý như Bát dật. Khi lễ triều đình không còn, tầng tôn giáo và thẩm mỹ vẫn đủ lý do để người ta tiếp tục múa.

Góc nhìn hôm nay: xem, dàn dựng và tìm hiểu

Muốn xem bản gần với cung đình nhất, hãy tìm lịch diễn của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế tại Duyệt Thị Đường hoặc các chương trình trong dịp Festival Huế. Muốn xem bản sống trong đời thường, các chùa lớn ở Huế, Đà Nẵng, TP.HCM vào mùa Phật đản thường có tiết mục này.

Nếu được giao dựng Lục cúng hoa đăng cho một buổi lễ ở chùa hay trường, vài điều nên nhớ:

• Chọn đèn an toàn. Dùng đèn pin, không dùng nến thật khi người múa mặc áo vải mỏng và đứng gần nhau.
• Thiết kế đội hình trước, động tác sau. Vẽ đội hình ra giấy, đánh số từng người. Động tác tay có thể đơn giản; đội hình thì phải chính xác.
• Chữ xếp phải đọc được từ chỗ khán giả. Nếu khán giả ngồi ngang sân khấu, chữ Hán sẽ khó đọc; khi đó nên thay bằng hình hoa sen hay vòng tròn.
• Giữ không khí trang nghiêm. Đây là điệu múa dâng cúng, không nên chen động tác nhún nảy hay nhạc sôi động.

Để hiểu thêm phần nghi lễ, có thể đọc các sách phổ thông về nghi thức cúng dường Phật giáo; để hiểu phần múa, tìm các công trình nghiên cứu múa cung đình Huế và tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.