Múa cung đình Huế là hệ thống điệu múa phục vụ nghi lễ và yến tiệc trong triều Nguyễn (1802–1945), thừa hưởng lễ nhạc các triều Lê, chúa Nguyễn và ảnh hưởng lễ chế Trung Hoa, rồi được định hình lại chủ yếu từ thời Minh Mạng. Sau năm 1945 phần lớn mất chỗ diễn, chỉ còn trong trí nhớ một số nghệ nhân; từ cuối thế kỷ 20, Huế phục dựng lại được hơn chục tiết mục, quen thuộc nhất là Lục cúng hoa đăng, Tam tinh chúc thọ, Bát dật, Tứ linh, Nữ tướng xuất quân, Lân mẫu xuất lân nhi và Bát tiên hiến thọ.
Múa cung đình là gì, khác múa dân gian ở đâu
Múa cung đình không sinh ra từ sân đình hay ruộng lúa. Nó sinh ra để phục vụ một cấu trúc quyền lực: vua tế trời đất, tế tổ tiên, mừng thọ, đón sứ, mở yến. Mỗi dịp có lễ của nó, mỗi lễ có nhạc của nó, và múa là phần "nhìn thấy được" của lễ ấy.
Vì thế múa cung đình có ba đặc điểm mà múa dân gian thường không có:
- Gắn chặt với nghi thức. Điệu nào diễn vào dịp nào được quy định, không tuỳ hứng. Múa tế khác múa yến, múa mừng thọ khác múa tiếp sứ.
- Đội hình là chính. Người xem cung đình nhìn từ trên điện xuống sân. Cái họ thấy là khối người xếp hàng, đổi hàng, kết thành hình, thậm chí xếp thành chữ. Cá tính từng người múa bị đặt xuống dưới vẻ đẹp chung.
- Động tác chậm, khoan thai, ít nhún nảy. Bước đi đều, thân trên giữ thẳng, tay mềm nhưng có chừng mực. Cái đẹp được tìm ở sự trang nghiêm chứ không ở sự sôi nổi.
Nói vậy không có nghĩa là hai dòng tách biệt hẳn. Nhiều điệu múa cung đình mượn chất liệu dân gian (đèn, quạt, hình con vật linh), và khi triều đình tan, chính các đội múa ở chùa, ở hội làng lại giữ giúp một phần vốn cung đình.
Từ lễ nhạc nhà Lê đến triều Nguyễn
Huế không phát minh múa cung đình từ con số không. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ngay từ thời Lê sơ, năm 1437, triều đình đã giao Lương Đăng định lại nhã nhạc theo khuôn mẫu phương Bắc, và sử chép có hai điệu múa đi kèm là Bình Ngô phá trận (điệu võ) và Chư hầu lai triều (điệu văn). Chính sử cũng ghi Nguyễn Trãi không đồng tình với cách định nhạc lần ấy. Chi tiết này cho thấy khung "văn vũ – võ vũ" đã có mặt trong cung đình Đại Việt từ thế kỷ 15.
Ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn tại Phú Xuân cũng có đội nhạc, đội múa riêng phục vụ lễ lạt và yến tiệc. Khi Gia Long lên ngôi năm 1802 và đặt kinh đô ở Huế, triều Nguyễn kế thừa cả hai nguồn: lễ chế nhà Lê ở Bắc và vốn ca múa Thuận Quảng ở Nam, trong đó có không ít dấu ấn Chăm.
Thời Minh Mạng (1820–1840) là lúc lễ nhạc được sắp xếp lại chặt chẽ nhất. Các cơ quan quản lý nhạc, múa, hát bộ trong cung được tổ chức thành quy củ; nhà hát Duyệt Thị Đường trong Đại Nội được dựng dưới triều vua này để xem hát và múa. Nhiều tiết mục mang tên chữ Hán bốn chữ mà ta biết hôm nay được hoàn chỉnh trong thế kỷ 19, qua các đời Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức.
Ai múa trong cung?
Diễn viên múa cung đình chủ yếu là người của các ban nhạc, đội hát trực thuộc triều đình. Múa tế lớn như Bát dật cần số đông, thường do người được tuyển và huấn luyện riêng cho lễ. Múa yến, múa mừng thọ thường do nữ diễn viên đảm nhận. Tên tuổi từng người hầu như không được sử sách ghi lại — đây là nghệ thuật của tập thể, và cũng vì thế mà rất dễ thất truyền.
Các tiết mục còn lại và được phục dựng
Số tiết mục múa từng có trong cung Nguyễn không ai đếm chắc. Hiện nay, các tài liệu của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế và giới nghiên cứu thường nhắc tới khoảng hơn chục điệu đã phục dựng và diễn được. Bảng dưới gom những điệu quen thuộc nhất theo chức năng.
| Tiết mục | Ý nghĩa tên gọi | Dịp diễn thời xưa | Điểm nhận ra trên sân khấu |
|---|---|---|---|
| Lục cúng hoa đăng | Sáu lễ vật dâng cúng, đèn hoa | Lễ có tính tôn giáo, lễ hội lớn | Người múa cầm đèn, xếp hình và chữ Hán |
| Bát dật | Tám hàng múa | Tế Nam Giao, tế miếu | Đội hình vuông nhiều người, chia văn và võ |
| Tam tinh chúc thọ | Ba ông sao chúc thọ | Lễ mừng thọ vua, hoàng thái hậu | Ba nhân vật Phúc, Lộc, Thọ cùng đội múa phụ hoạ |
| Tứ linh | Bốn con vật linh | Yến tiệc, lễ mừng | Long, lân, quy, phụng hoá trang |
| Lân mẫu xuất lân nhi | Lân mẹ sinh lân con | Mừng thọ, mừng lễ lớn | Lân mẹ và lân con, ý chúc con cháu đầy đàn |
| Bát tiên hiến thọ | Tám vị tiên dâng thọ | Mừng thọ | Tám nhân vật tiên với đạo cụ riêng |
| Nữ tướng xuất quân | Nữ tướng ra trận | Yến tiệc | Nữ diễn viên mặc giáp, cầm cờ, giáo; nhịp mạnh |
| Trình tường tập khánh | Điềm lành tụ hội | Lễ mừng | Đội hình chúc tụng, đạo cụ cát tường |
Có những tên khác được nhắc trong tư liệu nhưng việc phục dựng còn dè dặt hoặc các bản dựng khác nhau khá nhiều. Người xem nên hiểu rằng bản diễn hôm nay là bản phục dựng, dựa trên ký ức nghệ nhân, ghi chép và tranh ảnh, chứ không phải đoạn phim quay từ thế kỷ 19.
Đặc trưng động tác và đội hình
Bước đi và dáng thân
Người múa cung đình Huế đi những bước ngắn, đều, gót nhẹ, đầu gối hơi chùng. Thân trên thẳng, vai hạ, cằm hơi thu. Cảm giác chung là "trôi" trên sân chứ không "nảy". Đây là chỗ khác rõ với múa dân gian miền Bắc, nơi động tác nhún và lắc vai nhiều hơn.
Đôi tay và đạo cụ
Phần lớn biểu cảm dồn vào tay: nâng đèn lên ngang mày, hạ quạt xuống ngang ngực, xoay cổ tay theo vòng tròn chậm. Đạo cụ (đèn, quạt, cờ, giáo, hoa) không chỉ để cầm; nó là "câu chữ" của điệu múa. Đèn giơ cao nghĩa là dâng, quạt mở rộng là phô bày, cờ phất là ra quân.
Đội hình là nội dung
Một điệu múa cung đình thường được mô tả bằng chuỗi đội hình hơn là chuỗi động tác: hàng dọc vào sân, chia đôi, đan chéo, kết vòng, kết hình hoa, xếp chữ. Trong Lục cúng hoa đăng, đỉnh điểm là lúc đội múa đứng thành nét chữ Hán mang lời chúc. Ở Bát dật, vẻ đẹp nằm ở khối vuông nhiều người chuyển động đều như một.
Thất truyền và phục dựng
Khi triều Nguyễn chấm dứt năm 1945, múa cung đình mất hẳn lý do tồn tại: không còn lễ tế Nam Giao, không còn lễ Vạn thọ. Một số người từng múa trong cung trở về đời thường; một số điệu như Lục cúng hoa đăng đi vào chùa và đội văn nghệ, sống tiếp với hình thức đã đổi khác.
Đến cuối thế kỷ 20, việc phục dựng được đặt ra nghiêm túc, gắn với công cuộc bảo tồn quần thể di tích Cố đô Huế (di sản thế giới năm 1993) và Nhã nhạc cung đình Huế (UNESCO ghi danh năm 2003). Các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ dựa vào ba nguồn chính:
- Ký ức nghệ nhân từng tham gia hoặc chứng kiến các lễ cuối triều.
- Văn bản triều Nguyễn như Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, ghi quy định lễ nghi, số người, trang phục.
- Tranh vẽ, ảnh chụp cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 của người Việt và người phương Tây.
Phục dựng luôn có chỗ phải điền vào khoảng trống. Vì thế giữa các bản dựng, giữa các đợt Festival Huế, người xem có thể thấy khác nhau ở số người, nhịp độ, màu áo. Điều này không phải sai mà là bản chất của di sản đã đứt đoạn một thời gian.
Góc nhìn hôm nay: xem múa cung đình ở đâu và tìm hiểu thế nào
Nơi xem đáng tin nhất là các chương trình của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế, diễn tại Duyệt Thị Đường trong Đại Nội (phường Phú Xuân, TP Huế) hoặc các không gian di tích khác. Vào dịp Festival Huế và một số lễ phục dựng như tế Nam Giao, người xem có cơ hội thấy đội hình lớn hơn bình thường.
Vài gợi ý để xem có "nghề" hơn:
- Ngồi cao nếu được. Múa cung đình vốn dựng cho người nhìn từ trên xuống; từ trên cao mới thấy hết hình và chữ.
- Theo dõi đạo cụ. Mỗi lần đèn, quạt đổi vị trí là một "câu" mới của điệu múa.
- Đọc trước tên tiết mục. Tên chữ Hán bốn chữ thường đã kể hết nội dung: ai làm gì, chúc điều gì.
- Nghe nhạc như khung thời gian. Nhã nhạc giữ nhịp cho đội múa; khi nhạc chuyển đoạn, đội hình cũng chuyển.
Muốn đọc sâu, có thể tìm các công trình về nghệ thuật múa Việt Nam của nhà nghiên cứu Lâm Tô Lộc, các ấn phẩm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, và phần lễ nhạc trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (đã có bản dịch tiếng Việt). Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế giữ nhiều hiện vật trang phục, nhạc cụ giúp hình dung bối cảnh.
Câu hỏi thường gặp
Múa cung đình Huế có bao nhiêu điệu?
Không có con số chắc chắn cho thời triều Nguyễn. Hiện nay tư liệu thường nhắc khoảng hơn chục điệu đã được phục dựng và biểu diễn, tiêu biểu là Lục cúng hoa đăng, Bát dật, Tam tinh chúc thọ, Tứ linh, Lân mẫu xuất lân nhi, Bát tiên hiến thọ và Nữ tướng xuất quân.
Múa cung đình Huế có phải di sản UNESCO không?
UNESCO ghi danh Nhã nhạc cung đình Huế năm 2003, còn Quần thể di tích Cố đô Huế là di sản thế giới từ năm 1993. Múa cung đình gắn liền với Nhã nhạc và lễ nghi trong không gian ấy, nhưng không có một hồ sơ UNESCO riêng mang tên "múa cung đình".
Múa cung đình khác múa dân gian thế nào?
Múa cung đình phục vụ nghi lễ triều đình nên theo quy định chặt, coi trọng đội hình, động tác chậm và trang nghiêm. Múa dân gian sinh ra từ sinh hoạt làng xã, tự do hơn, nhiều nhún nảy và mang dấu ấn từng vùng.
Xem múa cung đình ở Huế ở đâu?
Chỗ quen thuộc nhất là Duyệt Thị Đường trong Đại Nội, nơi Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế biểu diễn định kỳ. Dịp Festival Huế và các lễ phục dựng còn có những buổi diễn quy mô lớn hơn ngoài trời.
Vì sao múa cung đình từng thất truyền?
Múa cung đình chỉ tồn tại vì các lễ của triều đình. Khi triều Nguyễn chấm dứt năm 1945, các lễ ấy không còn, đội múa giải tán, nghệ nhân tản mát, nên phần lớn tiết mục chỉ còn trong trí nhớ cho tới khi được phục dựng cuối thế kỷ 20.
