Múa Tứ linh là điệu múa cung đình đưa bốn con vật linh — long (rồng), lân, quy (rùa), phụng (phượng) — lên sân khấu bằng hình nộm và hoá trang, mỗi con một tính cách động tác riêng. Ý nghĩa chung là chúc mừng điềm lành, đất nước thái bình, vua sáng tôi hiền. Ở Huế, Tứ linh là một trong những tiết mục múa cung đình được phục dựng và trình diễn thường xuyên, khác hẳn múa lân dân gian ngày Tết cả về tinh thần lẫn cách dàn dựng.
Tứ linh từ đâu ra
Khái niệm "tứ linh" có gốc trong kinh điển Nho giáo. Sách Lễ ký, thiên Lễ vận, viết: lân, phượng, quy, long, gọi là tứ linh. Bốn con vật này được xem là điềm lành, xuất hiện khi thiên hạ được trị yên. Từ đó tứ linh đi vào mọi ngóc ngách văn hoá Đông Á: kiến trúc, gốm sứ, thêu dệt, đồ thờ, và cả múa.
Ở Việt Nam, tứ linh có mặt khắp nơi trong kiến trúc cổ: rồng chầu trên nóc đình, phượng trên đầu đao, rùa đội bia ở Văn Miếu, lân trước cổng chùa. Đi trong Đại Nội Huế, ta gặp tứ linh trên mái điện, bình phong, đồ đồng. Việc triều đình cho bốn con vật ấy "bước xuống" sân khấu là sự tiếp nối tự nhiên của một biểu tượng đã quen thuộc.
Bốn con vật, bốn ý nghĩa
| Con vật | Ý nghĩa thường gặp | Gắn với | Tính chất động tác trên sân khấu |
|---|---|---|---|
| Long (rồng) | Quyền uy, mưa thuận gió hoà | Nhà vua, nước, mây | Uốn lượn liên tục, nhấp nhô như sóng |
| Lân | Nhân từ, điềm lành | Bậc hiền, thời thịnh trị | Nhảy, lắc đầu, tinh nghịch nhưng có chừng mực |
| Quy (rùa) | Trường thọ, bền vững | Thời gian, sự ổn định | Chậm, ngẩng cổ, rụt cổ, bò quanh |
| Phụng (phượng) | Thái bình, cái đẹp, nữ tính cao quý | Hoàng hậu, đức hạnh | Xoè cánh, nghiêng mình, bước nhẹ |
Cách giải nghĩa từng con có thể khác nhau tuỳ nguồn, nhưng điều đáng chú ý là cả bốn đều mang nghĩa tốt lành. Tứ linh không phải chuyện kể có xung đột; nó là một "bức tranh chúc tụng" chuyển động.
Múa Tứ linh trên sân khấu cung đình
Người múa trong hình nộm
Mỗi con vật do một hoặc vài người điều khiển. Rồng thường dài, cần nhiều người đỡ thân bằng gậy hoặc chui dưới thân vải. Lân do hai người (đầu và đuôi) hoặc một người. Rùa thường là một người mang mai trên lưng, cúi thấp người. Phượng có thể là một người đội đầu phượng, khoác cánh vải dài để xoè ra.
Điểm hay của Tứ linh là bốn "nhân vật" có bốn nhịp độ khác nhau cùng xuất hiện: rồng lượn nhanh, lân nhảy nhót, rùa chậm rãi, phượng mềm mại. Biên đạo phải sắp xếp sao cho bốn nhịp ấy không giẫm lên nhau mà bổ trợ nhau, giống một dàn nhạc có bốn bè.
Đội múa phụ hoạ
Quanh bốn con vật thường có đội múa phụ hoạ, cầm cờ, quạt hoặc đèn, tạo nền và chuyển đội hình. Đội này giữ cho tiết mục mang dáng dấp cung đình — đều, gọn, trang nghiêm — thay vì biến thành màn biểu diễn kỹ năng của từng con vật.
Diễn tiến
- Từng con vật lần lượt ra mắt, mỗi con một đoạn nhạc và một "chân dung" động tác.
- Bốn con vật cùng xuất hiện, đi vòng, đổi chỗ, chầu về phía trung tâm.
- Kết thúc bằng thế chầu: bốn con vật hướng về một phía (xưa là ngai vua), tạo thành bố cục giống bức chạm tứ linh trên kiến trúc.
Khác gì múa lân, múa rồng ngày Tết
Múa lân sư rồng dân gian là một chủ đề lớn riêng (trong hệ đã có wiki riêng về múa lân sư rồng và trống). Ở đây chỉ nói chỗ khác nhau để khỏi lẫn:
- Mục đích. Múa lân Tết mang tính trình diễn sôi động, xua điều xấu, chúc may cho từng nhà, từng cửa hàng. Tứ linh cung đình là lễ chúc tụng triều đình, không đi "xin lộc".
- Nhịp. Múa lân Tết theo trống dồn, động tác nhanh, có nhào lộn, leo cột. Tứ linh cung đình theo nhạc cung đình, động tác điềm tĩnh, không phô diễn mạo hiểm.
- Thành phần. Múa lân dân gian thường có lân, ông Địa, đôi khi có rồng. Tứ linh luôn đủ bốn con, trong đó rùa và phượng là hai nhân vật gần như không có trong múa lân đường phố.
- Không gian. Múa lân đi khắp phố. Tứ linh đứng trong không gian lễ, sân điện hay sân khấu.
Những điệu múa con vật khác trong cung đình Huế
Tứ linh không đơn độc. Cung đình Huế còn có những tiết mục khác dùng hình tượng con vật:
- Lân mẫu xuất lân nhi: lân mẹ sinh ra lân con, ý chúc con cháu đông đúc, dòng dõi bền lâu. Tiết mục có tính kể chuyện, vui và ấm áp hơn Tứ linh.
- Hình tượng long, phụng còn xuất hiện trên đạo cụ, trang phục của nhiều điệu múa khác, như cờ, quạt, mão.
Điểm chung của các tiết mục này là con vật không phải "quái thú" để thuần phục mà là sứ giả của điềm lành. Không ai đánh nhau với rồng trong múa cung đình.
Tứ linh ngoài cung đình
Hình tượng tứ linh không chỉ ở Huế. Trong một số lễ hội làng, đình miếu ở miền Trung và miền Nam, người ta cũng dựng múa với các con vật linh, thường gắn với lễ cầu an, cúng đình. Hình thức các nơi khác nhau nhiều, và tư liệu nghiên cứu về chúng còn tản mạn, nên khó nói điệu nào chịu ảnh hưởng điệu nào. Điều chắc chắn là tứ linh là một ngôn ngữ biểu tượng chung, cung đình và dân gian cùng nói, mỗi bên một giọng.
Góc nhìn hôm nay: xem và dựng Tứ linh
Nơi xem Tứ linh theo lối cung đình là các chương trình của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế. Khi xem, thử để ý:
- Mỗi con vật có "đoạn riêng" ra sao, động tác có hợp tính cách con vật không.
- Thế chầu cuối cùng: bố cục ấy thường gợi đúng các bức chạm tứ linh trên kiến trúc Huế mà bạn có thể đi tìm ngay trong Đại Nội.
- Cách đội phụ hoạ "đóng khung" cho bốn con vật.
Nếu muốn dựng một tiết mục mang tinh thần Tứ linh cho trường học hay sự kiện văn hoá, nên ưu tiên hình nộm nhẹ, đảm bảo người trong hình nộm nhìn được đường đi và có chỗ thở; phần rùa phải cúi thấp lâu nên cần người có sức bền và thời gian nghỉ giữa các lần tập. Đừng cố biến thành múa lân nhào lộn — cái hay của Tứ linh là sự hài hoà bốn nhịp, không phải độ khó kỹ thuật.
Ai muốn hiểu thêm về biểu tượng có thể tìm các sách về mỹ thuật cung đình Huế và biểu tượng trong kiến trúc cổ Việt Nam; đọc song song, bạn sẽ thấy múa và chạm khắc dùng chung một bộ từ vựng hình ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Tứ linh gồm những con gì?
Tứ linh gồm long (rồng), lân, quy (rùa) và phụng (phượng). Sách Lễ ký xếp bốn con vật này là điềm lành, xuất hiện khi thiên hạ thái bình.
Múa Tứ linh có ý nghĩa gì?
Múa Tứ linh là lời chúc tụng bằng hình ảnh: đất nước yên ổn, vua sáng tôi hiền, mọi điều tốt lành tụ hội. Bốn con vật đều mang nghĩa tốt, không có xung đột hay nhân vật phản diện.
Múa Tứ linh khác múa lân thế nào?
Múa lân Tết sôi động, theo trống dồn, có nhào lộn và đi chúc từng nhà. Múa Tứ linh cung đình có đủ bốn con vật, động tác điềm tĩnh, theo nhạc cung đình và diễn trong không gian lễ.
Tứ linh trong múa cung đình Huế diễn khi nào?
Thời triều Nguyễn, Tứ linh thuộc nhóm tiết mục chúc mừng, dùng trong yến tiệc và lễ mừng. Ngày nay tiết mục được Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế biểu diễn trong các chương trình nghệ thuật và dịp Festival.
Vì sao rùa nằm trong tứ linh?
Rùa tượng trưng cho trường thọ và sự bền vững. Ở Việt Nam, hình ảnh rùa đội bia ở Văn Miếu Hà Nội là ví dụ quen thuộc nhất cho ý nghĩa lưu giữ lâu dài ấy.
