Tam tinh chúc thọ là tiết mục múa cung đình Huế trong đó ba ông sao Phúc, Lộc, Thọ hiện xuống dâng lời chúc thọ, có đội múa phụ hoạ và lời xướng chúc tụng xen kẽ. Thời Nguyễn, tiết mục gắn với các lễ mừng thọ trong cung như lễ Vạn thọ (sinh nhật vua) và lễ mừng thọ hoàng thái hậu. Đây là một trong những điệu múa cung đình mang tính "kịch" rõ nhất: có nhân vật, có vai, có lời, chứ không chỉ có đội hình.
Phúc, Lộc, Thọ là ai
Ba ông sao Phúc, Lộc, Thọ là bộ ba thần tài lộc và trường thọ quen thuộc của văn hoá Đông Á. Mỗi ông có gốc gác và dấu nhận diện riêng:
| Ông sao | Mang ý | Hình tượng quen thuộc | Gốc gác theo cách giải thích phổ biến |
|---|---|---|---|
| Phúc | Phúc đức, gia đình sum vầy, con cháu | Áo quan, thường bế một đứa trẻ | Có thuyết gắn với Tuế tinh (sao Mộc) |
| Lộc | Bổng lộc, chức tước, công danh | Áo mão quan văn, tay cầm như ý hoặc hốt | Gắn với các sao chủ về khoa danh, quan lộc |
| Thọ | Sống lâu, khoẻ mạnh | Ông già trán cao, râu dài, chống gậy, cầm quả đào | Nam Cực lão nhân, tức sao Thọ ở trời Nam |
Nguồn gốc thiên văn của ba ông có nhiều thuyết, nhất là với Phúc và Lộc; cột cuối chỉ là cách giải thích hay gặp. Điều chắc chắn hơn là đến thời Minh – Thanh, bộ ba này đã thành hình tượng phổ biến trong tranh, tượng và sân khấu, rồi lan khắp vùng chịu ảnh hưởng văn hoá Hán, trong đó có Việt Nam.
Người Việt quen bộ ba qua tượng gốm trên bàn thờ, tranh treo ngày Tết, câu chúc "phúc lộc thọ toàn". Tiết mục múa đưa ba hình tượng ấy từ bức tranh đứng yên thành nhân vật biết đi, biết nói.
Lễ mừng thọ trong cung Nguyễn
Triều Nguyễn có nhiều dịp mừng thọ chính thức. Sinh nhật vua gọi là lễ Vạn thọ; mừng thọ hoàng thái hậu, thái hoàng thái hậu có tên lễ riêng. Những năm chẵn như tứ tuần (40 tuổi), ngũ tuần (50 tuổi) của vua được tổ chức đặc biệt lớn, gọi là đại khánh.
Lễ tứ tuần đại khánh của vua Khải Định năm 1924 là dịp được ghi lại khá nhiều bằng ảnh chụp, cho người sau thấy quy mô trang trí, nghi trượng và không khí lễ hội ở kinh thành. Những tư liệu hình ảnh kiểu này là nguồn quý cho việc phục dựng trang phục và bối cảnh các tiết mục chúc thọ.
Trong lễ mừng thọ, triều thần dâng biểu chúc, các nước và địa phương dâng lễ vật, và trong cung có yến tiệc kèm ca múa. Tam tinh chúc thọ được dựng đúng cho khung cảnh ấy: ba vị thần trên trời xuống tận điện để chúc thọ người được mừng. Ý nghĩa ngầm khá rõ: người được chúc thọ xứng đáng đến mức trời cũng sai sao xuống chúc.
Diễn tiến tiết mục
Các bản phục dựng có khác nhau, nhưng mạch chính thường gồm:
- Đội múa nữ ra trước, cầm đèn, quạt hoặc hoa, tạo không gian thần tiên, mở đường cho các vị sao.
- Ba ông sao lần lượt xuất hiện, mỗi người một dáng đi, một đạo cụ. Ông Thọ thường đi chậm, chống gậy; ông Lộc đĩnh đạc như quan văn; ông Phúc hiền hậu, ấm áp.
- Lời chúc: các vị lần lượt xướng lời chúc tụng, có thể theo lối hát hoặc ngâm, xen giữa những đoạn múa của đội phụ hoạ.
- Dâng lễ vật tượng trưng — đào tiên, như ý, các vật cát tường — về phía người được chúc.
- Kết bằng đội hình chầu, ba ông sao đứng giữa, đội múa vây quanh.
Múa có lời: nét riêng của tiết mục
Phần lớn múa cung đình không có lời. Tam tinh chúc thọ thì có, và nhờ vậy nó đứng giữa ranh giới múa và sân khấu. Ba ông sao không chỉ múa mà diễn: có tính cách, có thoại. Đây cũng là lý do người ta hay so tiết mục này với các cảnh chúc thọ trong tuồng, một loại hình cũng rất phát triển ở cung đình Huế thế kỷ 19.
Cách diễn ba nhân vật
Với người dựng và người diễn, cái khó là làm ba vị sao khác nhau rõ ràng chỉ bằng dáng điệu, vì khán giả nhìn từ xa:
- Ông Thọ: lưng hơi còng nhưng không yếu; bước chậm, gậy chạm đất theo phách nhạc; nét mặt hiền vui. Cái trán cao thường do mũ hoá trang tạo nên.
- Ông Lộc: thẳng lưng, vai mở, bước chững chạc của quan văn; tay cầm vật quyền quý đưa lên ngang ngực.
- Ông Phúc: dáng tròn trịa, cử chỉ bao bọc, như đang che chở đứa trẻ trong tay.
Đội múa phụ hoạ thì ngược lại: phải đều, không ai nổi lên, để ba nhân vật chính nổi bật.
Biểu tượng chúc thọ trong văn hoá Việt
Tiết mục này dễ được khán giả hôm nay đón nhận vì biểu tượng của nó vẫn sống trong đời thường. Mừng thọ ông bà vẫn là một nghi thức gia đình quan trọng của người Việt, với câu chúc "sống lâu trăm tuổi", mâm quả có đào, câu đối chữ Thọ. Nhiều gia đình vẫn bày tượng Phúc Lộc Thọ. Xem Tam tinh chúc thọ, người lớn tuổi nhận ra ngay những gì quen thuộc, còn người trẻ thấy được nguồn gốc của những vật dụng mình vẫn gặp mà không để ý.
Cần phân biệt: hình tượng Phúc Lộc Thọ trong tín ngưỡng dân gian và tiết mục múa cung đình là hai chuyện. Tiết mục múa là tác phẩm sân khấu dùng biểu tượng, không phải nghi lễ thờ cúng.
Góc nhìn hôm nay: xem và dựng tiết mục chúc thọ
Tam tinh chúc thọ có trong danh mục biểu diễn của Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế. Khi xem, hãy chú ý cách ba nhân vật phân vai bằng dáng đi trước khi họ mở lời — đó là bài học về múa nhân vật rất rõ.
Tiết mục này cũng là gợi ý hay cho các buổi văn nghệ mừng thọ ở hội người cao tuổi, ở xã phường hay trong gia đình đông con cháu:
- Giữ ba nhân vật dễ nhận: gậy và đào cho ông Thọ, như ý cho ông Lộc, đứa bé (có thể là búp bê) cho ông Phúc.
- Phần lời chúc có thể đổi thành lời tiếng Việt dễ hiểu, ngắn, đọc theo nhịp.
- Đội phụ hoạ không cần đông; năm đến tám người cầm quạt hoặc đèn là đủ tạo không khí.
- Không cần cố bắt chước nhạc cung đình nếu không có dàn nhạc; nhạc cổ truyền ghi âm, tiết tấu khoan thai là phù hợp.
Muốn đọc thêm, có thể tìm tư liệu về lễ Vạn thọ và các lễ đại khánh thời Nguyễn, các bộ ảnh lễ tứ tuần đại khánh năm 1924, cùng các sách về biểu tượng Phúc Lộc Thọ trong mỹ thuật cổ.
Câu hỏi thường gặp
Tam tinh chúc thọ là gì?
Tam tinh chúc thọ là tiết mục múa cung đình Huế, trong đó ba ông sao Phúc, Lộc, Thọ hiện xuống chúc thọ, có đội múa phụ hoạ và lời chúc xen kẽ. Thời Nguyễn, tiết mục được dùng trong các lễ mừng thọ trong cung.
Phúc Lộc Thọ là ba ông nào?
Phúc là ông sao mang phúc đức, thường bế trẻ; Lộc là ông sao bổng lộc, công danh, mặc áo quan; Thọ là ông sao trường thọ, trán cao, chống gậy, cầm quả đào. Ông Thọ thường được gắn với Nam Cực lão nhân.
Lễ Vạn thọ là gì?
Lễ Vạn thọ là lễ mừng sinh nhật vua thời Nguyễn. Những năm chẵn như 40, 50 tuổi được tổ chức rất lớn, gọi là đại khánh, như lễ tứ tuần đại khánh của vua Khải Định năm 1924.
Tam tinh chúc thọ có hát không?
Có, đây là một trong số ít tiết mục múa cung đình có lời, các vị sao xướng lời chúc tụng xen giữa những đoạn múa. Chính phần lời làm tiết mục gần với sân khấu kịch hơn các điệu múa đội hình như Bát dật.
Có thể dựng Tam tinh chúc thọ cho buổi mừng thọ ông bà không?
Được, chỉ cần giữ ba nhân vật dễ nhận qua đạo cụ và viết lời chúc tiếng Việt ngắn gọn. Một nhóm nhỏ phụ hoạ với quạt hoặc đèn và nhạc cổ truyền khoan thai là đủ tạo không khí.
