Bát dật: điệu múa tế lễ tám hàng tám người của cung đình xưa

Bát dật là điệu múa tế lễ gồm tám hàng, mỗi hàng tám người, tổng cộng 64 người — quy mô theo lễ chế chỉ thiên tử mới được dùng. "Dật" nghĩa là hàng múa. Ở Việt Nam, Bát dật được dùng trong các lễ tế lớn của triều đình, nổi bật nhất là lễ tế Nam Giao và tế miếu thời Nguyễn ở Huế, chia thành văn vũ và võ vũ, với động tác chậm, đều, trang nghiêm hơn mọi điệu múa cung đình khác.

Bát dật nghĩa là gì

Chữ "dật" (佾) chỉ một hàng người múa trong lễ tế. "Bát dật" là tám hàng. Các sách lễ cổ Trung Hoa hiểu đó là đội hình vuông tám nhân tám, tức 64 người. Đội hình vuông không phải ngẫu nhiên: nó gợi sự vuông vức, trật tự, đúng với tinh thần của lễ.

Điều quan trọng về Bát dật không nằm ở động tác mà ở con số. Trong lễ chế Nho giáo, số hàng múa là dấu hiệu của đẳng cấp. Ai được dùng bao nhiêu hàng là điều được quy định, và vượt quy định là phạm lễ.

Đẳng cấp qua số hàng múa

Sách Tả truyện (phần chép năm thứ năm đời Lỗ Ẩn công) ghi nguyên tắc: thiên tử dùng tám, chư hầu dùng sáu, đại phu dùng bốn, sĩ dùng hai. Bảng dưới tóm lại cách hiểu phổ biến:

Cần nói rõ: các nhà chú giải xưa từng tranh luận cách tính. Có người cho mỗi hàng luôn tám người, chỉ số hàng giảm dần (khi đó lục dật là 48 người). Cách hiểu "hàng và cột bằng nhau" phổ biến hơn, nhưng đây là chỗ còn hai thuyết.

Câu nói nổi tiếng của Khổng Tử

Thiên thứ ba của sách Luận ngữ mang tên chính là "Bát dật". Mở đầu thiên, Khổng Tử bàn về họ Quý ở nước Lỗ — một nhà đại phu — đã cho múa tám hàng ở sân nhà mình: việc ấy mà nhẫn tâm làm được thì việc gì không nhẫn tâm làm được. Câu này về sau thành điển tích để chỉ sự tiếm quyền, vượt phận. Nó cho thấy từ rất sớm, một điệu múa đã được xem như văn bản chính trị: nhìn đội múa là biết ai đang tự coi mình ngang hàng ai.

Văn vũ và võ vũ

Bát dật chia làm hai loại, thường diễn nối tiếp nhau trong một lễ:

• Văn vũ ca ngợi đức trị, sự giáo hoá. Theo lễ chế cổ, người múa cầm ống sáo (dược) và lông chim trĩ (địch). Động tác hiền hoà, cúi chào, dâng.
• Võ vũ ca ngợi công dựng nước, giữ nước. Theo lễ chế cổ, người múa cầm khiên (can) và rìu (thích). Động tác dứt khoát hơn, có thế tiến thoái.

Ở Việt Nam, khung văn – võ này có từ sớm. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1437 đời Lê Thái Tông, khi định nhã nhạc, triều đình đặt hai điệu múa: Bình Ngô phá trận thuộc võ, Chư hầu lai triều thuộc văn. Tên hai điệu múa nói lên ý đồ: một bên ghi công đánh thắng quân Minh, một bên khẳng định vị thế triều đình. Sử không chép rõ số người múa trong lần định nhạc ấy, nên không thể khẳng định đó đã là Bát dật đầy đủ.

Bản phục dựng ở Huế hôm nay giữ tinh thần văn – võ, nhưng đạo cụ và chi tiết động tác có thể không trùng khớp hoàn toàn với mô tả trong sách lễ Trung Hoa. Đây là chuyện bình thường: mỗi triều đại tiếp nhận lễ chế đều điều chỉnh theo điều kiện của mình.

Bát dật trong lễ tế Nam Giao ở Huế

Đàn Nam Giao ở phía nam kinh thành Huế được dựng dưới triều Gia Long, đầu thế kỷ 19, là nơi vua tế trời đất. Đây là lễ quan trọng bậc nhất của triều Nguyễn và cũng là dịp Bát dật hiện lên đầy đủ nhất. Ngoài Nam Giao, Bát dật còn dùng trong các lễ tế ở miếu thờ tổ tiên nhà vua.

Một lễ tế Nam Giao có nhiều tuần: nghênh thần, dâng lễ vật, dâng rượu, đọc chúc văn, tiễn thần. Múa Bát dật xen vào những lúc nhất định, cùng với nhã nhạc. Người múa không ở trên sân khấu mà ở trên các tầng đàn hoặc sân tế, quay về phía nơi thờ. Nói cách khác, khán giả chính của Bát dật không phải người xem mà là thần linh.

Vì sao động tác lại chậm như vậy

Người lần đầu xem Bát dật thường thấy "ít múa". Đó đúng là chủ ý. Trong lễ tế, mọi cử động phải thể hiện sự kính cẩn. Động tác lặp lại, cúi, giơ đạo cụ, quay hướng — tất cả đều chậm và đồng loạt. Giá trị thẩm mỹ nằm ở việc 64 người làm một việc giống hệt nhau trong không gian rộng, tạo cảm giác trật tự tuyệt đối.

Thất truyền và phục dựng

Lễ tế Nam Giao cuối cùng của triều Nguyễn diễn ra trước khi triều đại chấm dứt năm 1945. Cùng với đó, Bát dật mất hẳn chỗ đứng: khác Lục cúng hoa đăng, nó không có chùa hay hội làng nào để "gửi" lại, vì một làng hay một chùa không có lý do gì dùng đội múa 64 người của thiên tử.

Từ những năm 2000, lễ tế Nam Giao được phục dựng như một hoạt động văn hoá trong khuôn khổ Festival Huế, và Bát dật trở lại cùng lễ. Việc phục dựng dựa trên văn bản lễ nghi triều Nguyễn, ảnh chụp cuối thời, ký ức người cao tuổi và sự tham khảo nghi lễ cùng loại ở các nước Đông Á. Bên cạnh đó, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế cũng dựng phiên bản sân khấu, gọn hơn, để biểu diễn thường xuyên.

Bát dật ở các nước Đông Á

Bát dật không phải của riêng Việt Nam; nó là một phần chung của văn hoá lễ nghi chịu ảnh hưởng Nho giáo:

• Trung Hoa: múa tám hàng gắn với tế trời và tế Khổng Tử. Lễ tế Khổng ở Khúc Phụ (Sơn Đông) ngày nay vẫn có phần múa theo lối cổ.
• Hàn Quốc: nghi lễ tế tông miếu Jongmyo của triều Joseon có phần múa hàng gọi là ilmu, cũng chia văn và võ. Nghi lễ và nhạc tế Jongmyo được UNESCO ghi danh năm 2001.
• Việt Nam: Bát dật trong tế Nam Giao, tế miếu thời Nguyễn, hiện được phục dựng ở Huế.

So sánh ba nơi cho thấy cùng một khung lễ chế nhưng mỗi nước có nhạc, trang phục và cách thể hiện riêng. Bài so sánh múa cung đình Việt – Hàn – Nhật – Trung trong cùng danh mục đi sâu hơn vào điểm này.

Góc nhìn hôm nay: xem Bát dật thế nào cho đúng

Bát dật là điệu múa khó "thích" ngay nếu xem như xem biểu diễn. Vài cách để thấy được cái hay của nó:

1. Xem toàn cảnh, đừng nhìn từng người. Đứng xa hoặc cao, nhìn khối vuông chuyển động.
2. Để ý khoảnh khắc đồng loạt. Lúc 64 đạo cụ cùng giơ lên một nhịp là điểm nhấn của cả điệu múa.
3. Nhớ rằng mình đang xem một nghi lễ. Nhịp chậm là ngôn ngữ của sự tôn kính, không phải sự nhàm chán.
4. Đặt nó cạnh Luận ngữ. Hiểu câu chuyện họ Quý, ta hiểu vì sao con số 64 lại quan trọng đến thế.

Muốn tìm hiểu sâu, có thể đọc thiên "Bát dật" trong các bản dịch Luận ngữ có chú giải, phần lễ nhạc trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, và tư liệu về phục dựng tế Nam Giao của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Đàn Nam Giao (nay thuộc TP Huế) mở cửa cho khách tham quan, đứng trên các tầng đàn sẽ dễ hình dung chỗ đội múa từng đứng.