Múa nón là điệu múa dân gian người Việt dùng chiếc nón lá làm đạo cụ chính, thường do một nhóm nữ mặc áo dài hoặc áo tứ thân biểu diễn. Người múa nghiêng nón, xoay nón, che mặt sau vành nón, rồi cả nhóm ghép nón thành bông hoa, con thuyền, sóng lúa. Đây là dạng múa dân gian đã được sân khấu hoá, phổ biến bậc nhất trong văn nghệ trường học và các chương trình giới thiệu văn hoá Việt.
Chiếc nón trước khi thành đạo cụ múa
Nón lá vốn là đồ che nắng che mưa của người làm ruộng, đi chợ, chèo đò. Khung nón làm từ nhiều vòng tre chuốt nhỏ, lợp lá (lá nón, lá cọ tuỳ vùng), khâu bằng chỉ, có quai đeo. Vài làng nghề nổi tiếng còn giữ nghề tới nay: làng Chuông ở ngoại thành Hà Nội với nón Bắc Bộ, các làng nón quanh Huế với nón bài thơ, Bình Định với nón Gò Găng dày và cứng.
Nón bài thơ Huế có lớp lá mỏng, giữa hai lớp kẹp hình cắt giấy hoặc mấy câu thơ, soi lên trời mới thấy. Chính chi tiết "phải nghiêng nón lên mới thấy" đã gợi ý cho nhiều động tác múa: nâng nón ngược sáng, nghiêng nón nhìn qua, xoay nón để lộ mặt trong.
Trong đời sống, người ta đã dùng nón như một đạo cụ tự nhiên: quạt cho mát, vẫy gọi đò, che mặt khi ngại, úp nón đựng rau. Múa nón chỉ là gom những động tác ấy lại, làm cho đều, cho tròn và đặt vào nhạc.
Múa nón có từ bao giờ
Không có tư liệu xác định thời điểm ra đời của "múa nón" như một tiết mục. Trong hội làng xưa, người ta có múa với nón, quạt, khăn, nhưng tiết mục múa nón có bố cục, đội hình đồng đều như ta thấy hôm nay là sản phẩm của sân khấu chuyên nghiệp từ khoảng giữa thế kỷ 20 trở đi, khi giới múa sưu tầm động tác dân gian và dàn dựng thành tiết mục biểu diễn.
Vì vậy, nói chính xác thì múa nón là múa dân gian sân khấu hoá: chất liệu là dân gian, cách dàn dựng là sân khấu. Từ các đoàn nghệ thuật, nó đi vào trường học, nhà văn hoá, đoàn văn nghệ cơ quan, rồi trở thành một biểu tượng quen thuộc trong chương trình giới thiệu Việt Nam ở nước ngoài, cùng với áo dài.
Các thế nón cơ bản
Mỗi biên đạo có cách gọi riêng, nhưng các động tác nón trong phần lớn tiết mục có thể gom thành mấy nhóm sau.
| Thế nón | Cách làm | Gợi ra hình ảnh |
|---|---|---|
| Nón nghiêng | Cầm vành nón, nghiêng nón ngang vai, đầu nghiêng theo | Thôn nữ e ấp |
| Che mặt | Đưa nón lên che nửa hoặc cả khuôn mặt, rồi hé dần | Ngại ngùng, chờ đợi |
| Xoay nón | Xoay nón quanh trục trên lòng bàn tay hoặc giữa hai tay | Bánh xe, vầng trăng |
| Nâng nón | Hai tay nâng nón ngửa lên cao, mặt trong hướng ra | Dâng lễ, đón nắng |
| Ôm nón | Ôm nón trước ngực hoặc ngang hông | Dịu dàng, nghỉ chân |
| Vẫy nón | Cầm quai hoặc vành, vẫy nhẹ theo nhịp | Gọi đò, tiễn đưa |
| Úp nón | Úp nón xuống thấp, tay kia làm động tác vớt, hái | Múc nước, hái rau, cấy |
Cầm nón đúng cũng là một kỹ năng. Nón thật nặng nhẹ khác nhau, vành tre có chỗ trơn. Người múa thường cầm ở vành, ngón cái phía trong, bốn ngón phía ngoài, sao cho cổ tay vẫn xoay được. Cầm quá chặt thì cổ tay cứng, động tác gãy; cầm lỏng thì nón dễ rơi khi xoay.
Đội hình: khi mười chiếc nón thành một bức tranh
Cái làm múa nón khác múa đơn là đội hình. Mặt nón tròn, sáng màu, nhìn từ khán phòng như những đốm hoa. Biên đạo tận dụng điều này để xếp hình:
- Bông hoa nở: người múa ngồi vòng tròn, nón ngửa hướng ra ngoài, rồi lần lượt nâng lên như cánh hoa bung.
- Con thuyền: hai hàng xếp chéo, nón nghiêng một phía, thân nhún như đang chèo.
- Sóng lúa: hàng ngang, từng người nâng – hạ nón lệch nhau một nhịp, tạo làn sóng chạy ngang sân khấu.
- Bức tường nón: cả nhóm đứng sát, nón dựng che toàn bộ người, rồi rẽ ra hai bên cho một người múa chính bước ra.
- Vòng tròn lớn: đi vòng quanh sân khấu, nón vẫy đều, thường dùng mở đầu hoặc kết.
Động tác "sóng" là thứ người xem nhớ nhất, nhưng cũng dễ hỏng nhất. Chỉ cần một người nâng sớm nửa nhịp là làn sóng gãy. Muốn đẹp phải tập theo đếm, mỗi người biết rõ mình vào ở số mấy.
Trang phục và âm nhạc
Áo
Có hai lựa chọn chính. Áo dài (thường trắng hoặc màu nhạt) hợp với múa nón mang chất Huế, chất học trò, thướt tha. Áo tứ thân, yếm, khăn mỏ quạ hợp với múa nón mang chất đồng bằng Bắc Bộ, quan họ, hội làng. Nam nếu tham gia thường mặc áo the, khăn xếp hoặc áo nâu.
Nhạc
Múa nón thường dựng trên nền dân ca hoặc ca khúc viết về quê hương, làng quê, dòng sông, con đò, cô gái Huế, tà áo dài. Nhịp vừa phải, khoảng chậm đến trung bình, vì động tác nón cần thời gian để tròn. Nhạc quá nhanh khiến người múa phải giật nón, mất cái dịu của tiết mục.
Những biến thể của múa nón
- Múa nón Huế: chậm, mềm, áo dài, nhấn vào vẻ trầm mặc, hay dùng hình ảnh sông Hương, con đò.
- Múa nón Bắc Bộ: áo tứ thân, động tác tươi hơn, hay đi kèm hình ảnh cấy lúa, gánh gồng, hội làng.
- Múa nón thiếu nhi: động tác ngắn, đơn giản, nhiều đội hình, nón nhỏ vừa tay trẻ.
- Múa nón kết hợp đạo cụ khác: nón với quạt, nón với khăn, hoặc nón dùng như thúng, như mẹt trong các tiết mục kể chuyện lao động.
Sân khấu chuyên nghiệp còn có những tiết mục khai thác nón theo hướng mới: nón chiếu sáng từ bên trong, nón cỡ lớn, nón kết hợp múa đương đại. Đó là sáng tạo của biên đạo, không phải múa dân gian nguyên gốc, nhưng cho thấy chiếc nón còn rất nhiều khả năng.
Góc nhìn hôm nay
Múa nón là một trong số ít điệu múa mà gần như học sinh Việt Nam nào cũng từng xem, nhiều người từng múa. Nó sống khoẻ vì đạo cụ rẻ, dễ kiếm, động tác không đòi kỹ thuật cao mà vẫn đẹp khi đông người.
Nếu muốn hiểu gốc của nó, nên ghé một làng nón, xem người thợ chuốt vành, lợp lá; đến Huế mua một chiếc nón bài thơ và thử soi lên nắng. Khi đã cầm chiếc nón thật, nhiều động tác múa tự nhiên trở nên dễ hiểu: vì sao phải nghiêng, vì sao phải nâng ngược sáng.
Với người dựng tiết mục, một lưu ý thực tế: chọn nón cùng cỡ cho cả đội, kiểm tra quai trước buổi diễn, và tập với chính chiếc nón sẽ dùng khi lên sân khấu. Nón mới thường cứng và trơn hơn nón đã dùng vài buổi.
Câu hỏi thường gặp
Múa nón là gì?
Múa nón là điệu múa dân gian người Việt lấy chiếc nón lá làm đạo cụ chính. Người múa nghiêng, xoay, nâng, che mặt bằng nón và ghép đội hình thành bông hoa, con thuyền, sóng lúa. Dạng phổ biến hiện nay là múa dân gian đã được dàn dựng cho sân khấu.
Múa nón có nguồn gốc từ đâu?
Chất liệu động tác đến từ đời sống làng quê, nơi nón lá vốn được dùng để che nắng, quạt, vẫy, che mặt. Tiết mục múa nón có bố cục và đội hình như ngày nay hình thành trên sân khấu chuyên nghiệp từ khoảng giữa thế kỷ 20.
Múa nón mặc trang phục gì?
Phổ biến nhất là áo dài cho phong cách Huế, thướt tha, hoặc áo tứ thân, yếm, khăn mỏ quạ cho phong cách đồng bằng Bắc Bộ. Nam nếu có thường mặc áo the, khăn xếp hoặc áo nâu.
Có mấy động tác nón cơ bản?
Không có con số cố định, nhưng các thế thường gặp gồm nón nghiêng, che mặt, xoay nón, nâng nón, ôm nón, vẫy nón và úp nón. Biên đạo ghép các thế này với đội hình để tạo tiết mục.
Cầm nón khi múa thế nào để không rơi?
Thường cầm ở vành nón, ngón cái phía trong, bốn ngón phía ngoài, giữ cổ tay thả lỏng để còn xoay. Nên tập với đúng chiếc nón sẽ dùng khi diễn và kiểm tra quai trước khi lên sân khấu.
