Ballet là gì: ra đời ở cung đình Ý, lớn lên ở Pháp và Nga

Ballet là loại hình múa sân khấu dựa trên một hệ kỹ thuật được hệ thống hoá chặt chẽ: chân mở xoay ra ngoài, thân thẳng, động tác có tên gọi riêng bằng tiếng Pháp. Nó manh nha ở các cung đình Ý thời Phục hưng thế kỷ 15, thành nghề chuyên nghiệp ở Pháp dưới thời vua Louis XIV, rồi đạt đỉnh của dòng cổ điển ở Nga cuối thế kỷ 19. Từ đầu thế kỷ 20, ballet toả ra khắp thế giới và sinh thêm nhiều nhánh mới.

Ballet là gì, nhận ra bằng cách nào

Từ "ballet" đi vào tiếng Pháp từ chữ Ý balletto, dạng nhỏ của ballo nghĩa là buổi khiêu vũ. Ban đầu nó chỉ một màn múa trong yến tiệc. Ngày nay, khi nói ballet, người ta thường nghĩ tới ballet cổ điển: vũ công nữ trên giày mũi cứng, vũ công nam bật nhảy cao, đoàn múa xếp hàng thẳng tắp.

Có vài dấu hiệu giúp nhận ra ballet so với các loại múa khác:

• Độ mở hông (turnout): cả chân xoay ra ngoài từ khớp hông, mũi bàn chân hướng sang hai bên. Đây là nền móng của mọi động tác.
• Trục thân thẳng và kéo lên: cột sống dài, vai hạ, cổ thoáng, như có sợi dây kéo đỉnh đầu lên trên.
• Từ vựng chung bằng tiếng Pháp: plié (khuỵu), tendu (duỗi), jeté (hất), pirouette (xoay), arabesque. Một vũ công ở Tokyo và một vũ công ở Paris hiểu cùng một hiệu lệnh.
• Cảm giác nhẹ, như không có trọng lượng: khác với nhiều điệu múa dân gian dồn trọng tâm xuống đất, ballet muốn người múa như bay lên.

Gốc gác ở cung đình Ý thời Phục hưng

Ở các triều đình Ý thế kỷ 15 như Milano, Ferrara, Firenze, những buổi tiệc lớn thường xen các màn múa, kịch câm, trình diễn có trang phục và máy móc sân khấu. Người múa là chính quý tộc. Các bậc thầy khiêu vũ được thuê để dạy bước và dàn dựng. Domenico da Piacenza là một trong những bậc thầy sớm nhất còn để lại văn bản viết về nghệ thuật múa; học trò của ông là Guglielmo Ebreo da Pesaro cũng viết sách dạy múa.

Lúc này chưa có giày mũi cứng, chưa có độ mở hông như bây giờ. Trang phục nặng, váy dài, động tác chủ yếu là bước đi, cúi chào, đổi hướng theo đội hình. Cái còn lại cho tới hôm nay là ý tưởng múa như một phần của nghi thức cung đình, có người dàn dựng và có khán giả ngồi xem.

Sang Pháp: từ múa cung đình thành nghề

Catherine de' Medici và ballet de cour

Catherine de' Medici, người Firenze, lấy vua Henri II của Pháp và mang theo thói quen tổ chức lễ hội kiểu Ý. Năm 1581, dưới triều con trai bà là Henri III, triều đình Pháp dựng Ballet Comique de la Reine, do Balthasar de Beaujoyeulx chỉ đạo. Tác phẩm kéo dài nhiều giờ, kết hợp múa, thơ, nhạc và cảnh trí, thường được sách lịch sử múa coi là một mốc sớm của thể loại ballet de cour (ballet cung đình).

Louis XIV, vị vua múa

Louis XIV mê múa và tập rất đều đặn. Năm 1653, khi còn thiếu niên, ông xuất hiện trong Ballet royal de la Nuit với vai mặt trời mọc, hình ảnh gắn với danh hiệu "Vua Mặt Trời" về sau. Năm 1661 ông lập Académie Royale de Danse (Viện Hàn lâm Múa Hoàng gia). Ít năm sau, viện hàn lâm âm nhạc ra đời, là tiền thân của Nhà hát Opera Paris ngày nay.

Thầy dạy múa của nhà vua, Pierre Beauchamp, được ghi nhận là người hệ thống hoá năm vị trí chân cơ bản. Đến năm 1700, Raoul-Auger Feuillet xuất bản một hệ thống ký hiệu ghi lại bước múa trên giấy. Từ đây múa có quy tắc, có tên gọi, có thể dạy lại cho thế hệ sau một cách bài bản.

Từ quý tộc tự múa đến vũ công chuyên nghiệp

Khi nhà vua thôi lên sân khấu, ballet chuyển dần từ phòng tiệc sang nhà hát. Người múa không còn là quý tộc mà là diễn viên được đào tạo. Vũ công nữ chuyên nghiệp bắt đầu xuất hiện trên sân khấu Opera Paris vào cuối thế kỷ 17. Trường đào tạo gắn với nhà hát ra đời đầu thế kỷ 18 và vẫn hoạt động tới nay.

Thế kỷ 18–19: ballet kể chuyện và thời lãng mạn

Thế kỷ 18, ballet vẫn còn gắn chặt với opera và thường chỉ là màn xen. Nhà biên đạo Jean-Georges Noverre, trong Thư bàn về múa (Lettres sur la danse, 1760), đòi hỏi ballet phải tự kể được câu chuyện bằng động tác và nét mặt, gọi là ballet d'action. Ý tưởng ấy mở đường cho ballet thành một vở diễn độc lập.

Đầu thế kỷ 19 là thời của ballet lãng mạn. Câu chuyện chuyển sang thế giới siêu nhiên: tiên rừng, hồn ma, cô gái không với tới được. Năm 1832, vở La Sylphide của Filippo Taglioni ra mắt ở Paris, con gái ông là Marie Taglioni múa vai chính. Bà gây ấn tượng với lối múa nhón trên đầu ngón chân, khi ấy giày chỉ là giày lụa mềm được khâu thêm cho cứng. Năm 1841, Giselle ra mắt cũng ở Paris, đến nay vẫn là vở lãng mạn được diễn nhiều nhất.

Giai đoạn này, vũ công nữ thành trung tâm sân khấu. Ở Paris, vai trò vũ công nam bị lu mờ dần trong vài thập kỷ, có lúc vai nam do nữ đóng. Trong khi đó, ở Copenhagen, August Bournonville giữ được một trường phái riêng với kỹ thuật chân nhanh, nhẹ và vai nam vẫn quan trọng.

Nga: đỉnh cao ballet cổ điển

Nga có trường múa của triều đình ở Saint Petersburg từ năm 1738, mời nhiều thầy người Pháp và Ý sang dạy. Bước ngoặt là khi Marius Petipa, một vũ công người Pháp, sang làm việc ở Saint Petersburg từ giữa thế kỷ 19 và sau đó giữ vai trò biên đạo chính của nhà hát hoàng gia trong nhiều thập kỷ.

Petipa định hình kiểu vở ballet lớn nhiều màn mà khán giả hôm nay quen thuộc: có màn diễu, màn múa đoàn đông người xếp hình đối xứng, các biến tấu solo để vũ công khoe kỹ thuật, và grand pas de deux của cặp chính. Người đẹp ngủ trong rừng (1890) là ví dụ điển hình. Cộng sự của ông là Lev Ivanov dựng phần múa của Kẹp hạt dẻ (1892) và màn hồ trong bản dựng lại Hồ thiên nga năm 1895. Âm nhạc của ba vở này đều do Tchaikovsky viết; ở đây ta chỉ bàn phần múa.

Cũng thời gian này, các vũ công nữ người Ý sang Nga diễn và mang theo kỹ thuật xoay rất mạnh. Kỹ thuật Ý hoà vào nền tảng Pháp và tính biểu cảm của người Nga, về sau được Agrippina Vaganova hệ thống thành phương pháp dạy mang tên bà.

Thế kỷ 20: ballet đi khắp thế giới

Năm 1909, nhà tổ chức Sergei Diaghilev đưa một đoàn vũ công Nga sang Paris, về sau gọi là Ballets Russes. Đoàn này hợp tác với họa sĩ, nhà soạn nhạc và biên đạo tiên phong, tạo ra những vở ngắn một màn rất khác lối Petipa. Từ đây ballet không chỉ là chuyện cổ tích mà còn là nơi thử nghiệm của nghệ thuật hiện đại.

Nhiều nghệ sĩ từng làm việc với Ballets Russes về sau tản ra các nước và gây dựng ballet ở đó. George Balanchine sang Mỹ, cùng Lincoln Kirstein lập trường múa và sau đó là New York City Ballet. Ninette de Valois, từng múa cho Diaghilev, lập đoàn ballet ở London, tiền thân của Royal Ballet. Ballet lan sang châu Mỹ Latinh, châu Á, châu Phi.

Ở Việt Nam, ballet theo chân các chuyên gia và giáo viên đào tạo theo hệ Liên Xô từ nửa sau thế kỷ 20. Ngày nay có thể xem ballet tại Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam ở Hà Nội và Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO).

Mốc thời gian tóm tắt

Ballet cổ điển, tân cổ điển và ballet đương đại

Ngày nay, các đoàn lớn thường diễn ba dòng song song:

• Ballet cổ điển: các vở thế kỷ 19 như Giselle, Hồ thiên nga, giữ cấu trúc, trang phục và phong cách gần với bản gốc.
• Ballet tân cổ điển: dùng nguyên từ vựng ballet nhưng bỏ cốt truyện, bỏ cảnh trí rườm rà, tập trung vào động tác và nhạc. Nhiều vở của Balanchine thuộc dòng này.
• Ballet đương đại: kỹ thuật ballet trộn với múa hiện đại, thả trọng lượng xuống sàn, cong thân, đôi khi múa chân trần.

Ba dòng này không loại trừ nhau. Một vũ công chuyên nghiệp ngày nay có thể diễn Giselle tuần này và một tác phẩm đương đại tuần sau. Nền tảng chung vẫn là lớp học ballet buổi sáng, gần như giống nhau ở mọi nơi trên thế giới.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu ballet từ đâu

Ballet có cái lợi là các vở kinh điển được ghi hình rất nhiều. Muốn hiểu lịch sử ballet bằng mắt, có thể làm theo thứ tự này:

1. Xem một bản ghi Giselle màn hai để thấy tinh thần ballet lãng mạn: váy dài, đoàn múa đồng phục trắng, chuyển động nhẹ như sương.
2. Xem màn "Hoa hồng" (Rose Adagio) trong Người đẹp ngủ trong rừng để thấy ballet cổ điển Petipa: kỹ thuật thăng bằng, bố cục đối xứng.
3. Xem một tác phẩm không cốt truyện của Balanchine để thấy ballet thế kỷ 20 rút gọn tới mức chỉ còn động tác và nhạc.

Sách nhập môn bằng tiếng Anh có nhiều, trong đó Apollo's Angels của Jennifer Homans là cuốn lịch sử ballet được nhắc tới nhiều. Nếu ở Hà Nội hay TP.HCM, hãy theo dõi lịch diễn của các nhà hát nhạc vũ kịch; xem trực tiếp một lần sẽ hiểu vì sao ballet tồn tại hơn bốn thế kỷ.