Ballet có năm vị trí chân cơ bản, đánh số từ một đến năm, tất cả đều đứng với hai chân xoay ra ngoài từ khớp hông. Tay cũng có một bộ tư thế chuẩn, nhưng cách đánh số tay khác nhau giữa các trường phái. Gần như mọi bước ballet đều bắt đầu hoặc kết thúc ở một trong những vị trí này, nên học đúng từ đầu quan trọng hơn học nhanh.
Gốc gác của năm vị trí
Năm vị trí chân được ghi nhận là do Pierre Beauchamp, thầy dạy múa của vua Louis XIV, hệ thống hoá vào cuối thế kỷ 17. Trước đó người ta vẫn đứng và bước theo nhiều kiểu, nhưng chưa có bộ quy ước chung. Khi đã có tên gọi cho từng thế đứng, việc dạy, ghi chép và dàn dựng trở nên dễ hơn nhiều.
Ba thế kỷ trôi qua, năm vị trí vẫn giữ nguyên ý nghĩa. Điều thay đổi là độ mở hông: vũ công ngày nay mở rộng hơn hẳn vũ công thời Beauchamp, khi giày còn có gót và váy áo còn nặng.
Nền móng: độ mở hông (turnout)
Trước khi nói tới vị trí, cần hiểu turnout. Đây là việc xoay cả chân ra ngoài, bắt đầu từ khớp hông, để đầu gối và mũi bàn chân cùng hướng sang hai bên. Turnout giúp vũ công di chuyển sang ngang dễ, nâng chân cao sang bên và tạo đường nét đặc trưng của ballet.
Lỗi hay gặp nhất ở người mới là ép turnout bằng bàn chân: đặt hai bàn chân thành đường thẳng 180 độ trong khi hông không mở được tới đó. Khi ấy đầu gối bị vặn, vòm bàn chân sụp xuống và lăn vào trong. Lâu dần có thể gây đau đầu gối, cổ chân.
Quy tắc giáo viên nào cũng nhắc: chỉ mở bàn chân tới mức hông cho phép, đầu gối luôn nằm thẳng trên ngón chân thứ hai, ba. Mỗi người có cấu trúc khớp hông khác nhau, có người mở rộng tự nhiên, có người mở được ít. Turnout có thể cải thiện phần nào nhờ tập cơ xoay hông, nhưng không phải ai cũng đạt được góc thẳng hàng như vũ công chuyên nghiệp, và điều đó bình thường.
Năm vị trí chân, từng cái một
Vị trí thứ nhất (first position)
Hai gót chân chạm nhau, mũi chân mở ra hai bên. Trọng lượng chia đều hai chân, dồn vào ba điểm của mỗi bàn chân: gót, gốc ngón cái, gốc ngón út. Đây thường là vị trí đầu tiên học sinh tập plié tại gióng (barre).
Vị trí thứ hai (second position)
Hai chân cùng mở như vị trí một nhưng tách xa nhau, khoảng cách hai gót xấp xỉ chiều dài một bàn chân, đôi khi rộng hơn một chút tuỳ trường phái. Trọng tâm nằm giữa hai chân. Vị trí hai thường dùng cho grand plié sâu và các bước di chuyển sang ngang.
Vị trí thứ ba (third position)
Gót chân trước đặt áp vào giữa lòng bàn chân sau. Vị trí ba ít dùng trong lớp nâng cao, nhưng thường được dạy cho trẻ nhỏ và người mới như bước đệm trước khi lên vị trí năm, vì nó đòi hỏi ít turnout hơn.
Vị trí thứ tư (fourth position)
Một chân đặt trước chân kia, cách khoảng một bàn chân. Có hai kiểu: tư thế bốn mở, gót chân trước thẳng hàng với gót chân sau; và tư thế bốn chéo, gót chân trước thẳng hàng với mũi chân sau. Vị trí bốn là thế chuẩn bị quen thuộc trước pirouette.
Vị trí thứ năm (fifth position)
Hai chân đặt sát nhau, gót chân trước chạm mũi chân sau và ngược lại. Đây là vị trí khó nhất vì cần turnout tốt và đùi trong ép chặt vào nhau. Vị trí năm là "nhà" của ballet cổ điển: phần lớn bước nhảy nhỏ, bước chân nhanh đều khởi đầu và kết thúc ở đây.
| Vị trí | Cách đặt chân | Hay dùng khi nào |
|---|---|---|
| Thứ nhất | Gót chạm nhau, mũi mở ra hai bên | Plié, relevé đầu buổi tập |
| Thứ hai | Mở như vị trí một, hai gót cách khoảng một bàn chân | Grand plié, bước ngang |
| Thứ ba | Gót trước áp giữa lòng bàn chân sau | Trẻ nhỏ, người mới thay cho vị trí năm |
| Thứ tư | Một chân trước, cách khoảng một bàn chân; kiểu mở hoặc chéo | Chuẩn bị xoay, tư thế kết thúc |
| Thứ năm | Hai chân sát nhau, gót chạm mũi | Bước nhảy nhỏ, bước chân nhanh, nền của hầu hết động tác |
Ngoài năm vị trí cổ điển, một số giáo trình còn dùng thêm vị trí song song (hai bàn chân song song, không mở), có nơi gọi là vị trí thứ sáu. Nó hay xuất hiện trong phần khởi động, lớp cho trẻ nhỏ và ballet đương đại.
Tư thế tay: cùng hình dáng, khác cách đánh số
Tay trong ballet không cứng đơ. Cánh tay luôn hơi cong, khuỷu tay nâng nhẹ như đang ôm một quả bóng lớn, ngón tay mềm, ngón cái hướng vào trong. Bàn tay là phần kéo dài tự nhiên của cánh tay, không gập cổ tay, không xoè cứng.
Điều dễ làm người mới rối: mỗi trường phái đánh số tay theo cách riêng. Nhưng hình dáng cơ bản thì gần giống nhau:
- Tay chuẩn bị (bras bas): hai tay buông thấp trước đùi, tạo hình bầu dục, không chạm người.
- Tay trước ngực (en avant): nâng tay lên ngang khoảng dưới ngực, vẫn giữ hình bầu dục, như ôm một quả bóng.
- Tay mở ngang (à la seconde): hai tay mở sang bên, hơi thấp hơn vai và hơi đưa ra trước một chút, để vẫn nhìn thấy được bằng khoé mắt.
- Tay trên đầu (en haut): nâng tay lên phía trên và hơi trước trán, giữ khung bầu dục, vai không được nhô lên.
Trong phương pháp Vaganova, các tư thế được gọi là tay chuẩn bị, tay một (trước), tay hai (ngang), tay ba (trên đầu). Phương pháp Cecchetti và một số giáo trình khác dùng tên "fifth en bas", "fifth en avant", "fifth en haut" cho ba tư thế thấp, trước, trên. Các hệ thống còn có những tư thế kết hợp, một tay một kiểu. Vì vậy khi chuyển lớp, đừng ngạc nhiên nếu "tay ba" ở lớp này khác "tay ba" ở lớp kia; hỏi giáo viên là xong.
Thân, vai và hướng nhìn
Đứng đúng vị trí chân mà thân sai thì vẫn chưa phải ballet. Một số điểm cần giữ:
- Xương chậu thẳng, không chổng mông, không ưỡn bụng.
- Cơ bụng dưới kéo nhẹ lên trong, lưng dài ra, không gồng cứng.
- Vai hạ xuống xa tai, xương bả vai rộng ra.
- Cằm ngang, mắt nhìn ra xa, không nhìn xuống chân.
Lên lớp cao hơn, học sinh học thêm épaulement: cách xoay nhẹ vai và đầu so với hông, tạo chiều sâu cho tư thế. Đi kèm là các hướng thân đối với khán giả như croisé (chéo, chân che nhau), effacé (chéo mở), en face (thẳng mặt). Đây là thứ khiến cùng một động tác trông "có hồn" hay "khô cứng".
Tập năm vị trí: một buổi tập điển hình dùng chúng thế nào
Một buổi học ballet thường mở đầu tại gióng. Bài plié đi lần lượt qua vị trí một, hai, bốn, năm (trẻ nhỏ dùng vị trí ba). Tiếp đó là tendu: từ vị trí năm hoặc một, trượt bàn chân ra trước, ngang, sau tới khi chỉ còn mũi chân chạm sàn, rồi kéo về đúng vị trí cũ. Bài dégagé, rond de jambe, frappé đều lặp lại nguyên tắc: ra khỏi vị trí sạch và về lại vị trí sạch.
Vài mẹo luyện tập thường được giáo viên khuyên:
- Bắt đầu với turnout vừa sức, đặt bàn chân song song rồi xoay từ hông ra, dừng khi đầu gối còn thẳng hướng mũi chân.
- Kiểm tra vòm bàn chân: không để bàn chân lăn vào trong, ngón chân không quặp lại.
- Soi gương từ bên hông để xem xương chậu có thẳng không.
- Tập tay riêng trước gương, chuyển chậm qua các tư thế, chú ý vai không nhô.
- Mỗi buổi chỉ sửa một hai lỗi, đừng cố sửa mười thứ cùng lúc.
Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn học những thứ có từ thế kỷ 17
Năm vị trí chân giống bảng chữ cái. Chúng không đẹp tự thân, nhưng không có chúng thì không ghép được từ, câu. Các trường phái hiện đại có thể bỏ giày mũi cứng, bỏ tutu, thậm chí múa chân trần, nhưng lớp học buổi sáng của gần như mọi đoàn chuyên nghiệp vẫn bắt đầu bằng plié ở vị trí một.
Với người tự tìm hiểu, có thể xem các video minh hoạ của Royal Academy of Dance (RAD) hoặc các bài dạy nhập môn của nhà hát lớn để thấy vị trí chuẩn. Tuy vậy, video không thay được mắt giáo viên. Turnout sai rất khó tự thấy, và chỉ cần vài buổi có người chỉnh là đỡ được nhiều năm tập lệch. Nếu đầu gối hay cổ chân đau kéo dài khi tập các vị trí này, nên dừng lại và đi khám, đừng cố.
Câu hỏi thường gặp
Ballet có mấy vị trí chân?
Ballet cổ điển có năm vị trí chân cơ bản, đánh số từ một đến năm. Một số giáo trình dùng thêm vị trí song song, đôi khi gọi là vị trí thứ sáu, cho khởi động và múa đương đại.
Turnout trong ballet là gì?
Turnout là việc xoay cả chân ra ngoài từ khớp hông, để đầu gối và mũi chân cùng hướng sang hai bên. Nó phải đến từ hông, không ép bằng bàn chân hay vặn đầu gối, nếu không dễ gây đau khớp.
Vì sao người mới học thường tập vị trí ba thay cho vị trí năm?
Vị trí năm đòi hỏi turnout tốt và đùi trong khép chặt, người mới hay trẻ nhỏ khó làm đúng. Vị trí ba là bước đệm an toàn hơn, giúp quen cảm giác đặt chân trước chân sau mà không phải vặn khớp.
Tay ba trong ballet là tư thế nào?
Còn tuỳ trường phái. Trong Vaganova, tay ba là hai tay nâng lên phía trên đầu. Một số giáo trình khác gọi tư thế đó là tay năm và dùng "tay ba" cho một tư thế kết hợp. Hình dáng tay giống nhau, chỉ khác cách đánh số.
Có cần mở chân thẳng 180 độ mới học được ballet không?
Không. Rất ít người có turnout tự nhiên tới mức đó. Giáo viên tốt sẽ cho học sinh mở tới mức hông cho phép và tập dần cơ xoay hông, thay vì ép bàn chân thẳng hàng.
