Múa trống cơm: tiết mục văn nghệ quen thuộc của nhiều thế hệ

Múa trống cơm là tiết mục múa dân gian người Việt trong đó người múa đeo chiếc trống cơm ngang bụng, vừa múa vừa vỗ hai mặt trống theo nhịp, thường dựng trên nền bài dân ca quan họ "Trống cơm". Nhờ nhịp vui, động tác dễ học và đạo cụ bắt mắt, múa trống cơm đã có mặt trong văn nghệ trường học, cơ quan, đoàn thể qua nhiều thế hệ. Tên "trống cơm" đến từ tục dán cơm lên mặt trống để chỉnh tiếng.

Trống cơm: chiếc trống "ăn cơm"

Trống cơm, chữ Hán Việt gọi là phạn cổ, là trống hai mặt, thân gỗ dài hình ống hơi phình ở giữa, hai đầu bịt da, căng bằng dây. Người chơi đặt trống nằm ngang, vỗ bằng lòng bàn tay vào hai mặt chứ không dùng dùi.

Điểm đặc biệt nằm ở cái tên. Ngày trước, trước khi diễn, người ta lấy một ít cơm nấu chín, nghiền dẻo, dán thành một khoanh ở giữa mặt trống. Lượng cơm dán nhiều hay ít làm thay đổi tiếng trống, giúp trống có cao độ, tiếng ấm và tròn hơn. Hai mặt dán khác nhau để cho hai tiếng khác nhau. Diễn xong thì gỡ cơm ra. Ngày nay nhiều nơi thay cơm bằng chất liệu khác bền hơn, nhưng tên gọi vẫn giữ.

Trống cơm có mặt trong nhiều dàn nhạc truyền thống của người Việt từ Bắc vào Nam, như nhạc lễ, nhạc sân khấu. Nhưng với đông đảo người Việt, nó gắn trước hết với bài dân ca và điệu múa.

Bài dân ca "Trống cơm"

"Trống cơm" là một bài dân ca quan họ Bắc Ninh quen thuộc, mở đầu bằng câu:

Tình bằng có cái trống cơm, khen ai khéo vỗ ấy mấy bông mà nên bông.

Bài hát dùng những hình ảnh liên tiếp như con nhện giăng tơ, chim nhạn, con sông, với lối điệp khúc vui, nhiều tiếng đệm. Từ lâu bài đã được phổ biến rộng ngoài vùng quan họ, được hát trong trường học, được phối lại cho dàn nhạc và nhiều thể loại. Khi nhắc tới múa trống cơm, phần lớn người Việt hình dung ngay điệu múa trên nền bài hát này, dù tiết mục múa trống cơm hoàn toàn có thể dựng trên nhạc khác.

Lưu ý: "Trống cơm" là dân ca quan họ, còn tiết mục múa trống cơm như ta thấy trên sân khấu là sáng tạo của các nhà dàn dựng sau này, không phải điệu múa có sẵn trong lối hát quan họ cổ, vốn ngồi hát, không múa.

Đeo trống và vỗ trống khi múa

Cách đeo

Trống dùng để múa thường nhỏ, nhẹ hơn trống trong dàn nhạc. Người múa đeo trống ngang bụng hoặc ngang hông bằng một dải vải hay dải lụa vắt qua vai. Dây phải đủ chắc và đủ ngắn để trống không đong đưa khi xoay người. Nhiều đoàn buộc thêm một dây vòng sau lưng để trống không trượt.

Cách vỗ

• Vỗ hai mặt luân phiên: tay trái mặt trái, tay phải mặt phải, nhịp đều. Đây là động tác nền.
• Vỗ cùng lúc hai mặt: tạo điểm nhấn mạnh, thường ở cuối câu nhạc.
• Vỗ rồi giơ tay: vỗ xong một tiếng, tay vươn lên cao hoặc ra ngang, tạo đường nét cho động tác.
• Vỗ khi xoay: vừa xoay người vừa vỗ, khó nhất vì trống chuyển hướng theo thân.

Như múa sênh tiền, người múa trống cơm cũng tạo ra âm thanh thật. Ở các tiết mục chuyên nghiệp, tiếng trống phần lớn đã có trong nhạc nền, người múa vỗ kèm để tăng hiệu ứng thị giác. Ở tiết mục văn nghệ thông thường, cũng nên làm vậy: để tiếng trống chính trong nhạc, người múa vỗ theo, tránh tình trạng tiếng vỗ lệch gây rối.

Bố cục một tiết mục múa trống cơm thường gặp

Tiết mục thường dài ba đến năm phút. Phần đối đáp là chỗ múa trống cơm có thể khai thác tinh thần hát đối của quan họ: hai nhóm như hai bọn liền anh liền chị, vỗ qua vỗ lại, ghẹo nhau bằng nhịp trống.

Trang phục

Vì gắn với quan họ, múa trống cơm hay dùng áo tứ thân, yếm, khăn mỏ quạ cho nữ; áo the, khăn xếp cho nam. Một số tiết mục dùng áo dài cách tân hoặc trang phục ngày hội sáng màu. Màu dải đeo trống thường tương phản với áo để làm nổi trống.

Lưu ý thực tế: yếm và áo tứ thân có nhiều lớp dây buộc; khi đeo thêm dải trống cần sắp xếp để dây trống không đè lên nút buộc yếm, tránh tuột khi múa.

Vì sao múa trống cơm sống lâu trong văn nghệ

• Bài hát ai cũng biết: khán giả hát theo được, tiết mục nhanh chóng tạo không khí.
• Động tác dễ học: vỗ luân phiên và bước nhún có thể tập trong vài buổi, phù hợp người không chuyên.
• Nhìn đông vui: mười chiếc trống đeo ngang bụng cùng vỗ tạo hình ảnh rất rõ từ xa.
• Linh hoạt số người: từ bốn người tới vài chục người đều dựng được.
• Mang chất lễ hội: hợp với dịp Tết, ngày hội, khai mạc.

Cũng chính vì dễ, múa trống cơm hay bị dựng qua loa: vỗ trống không theo nhạc, đội hình đứng yên suốt bài, ai nấy nhìn xuống trống. Ba lỗi này sửa được khá dễ. Thứ nhất, quy định rõ những nhịp nào vỗ, nhịp nào chỉ múa tay. Thứ hai, mỗi đoạn nhạc đổi ít nhất một đội hình. Thứ ba, tập vỗ trống mà không nhìn trống, mắt hướng ra khán giả hoặc theo tay. Chỉ cần vậy, tiết mục đã khác hẳn.

Góc nhìn hôm nay

Trống cơm hiện vẫn được làm ở các cơ sở nhạc cụ dân tộc. Trống múa thường nhẹ, thân nhỏ, đôi khi chỉ làm phỏng theo hình dáng mà không chú trọng âm thanh. Nếu nhóm tự làm trống bằng ống nhựa, hộp giấy bọc vải để tập, cũng không sao; quan trọng là trọng lượng và kích thước gần với trống thật.

Ai muốn hiểu gốc âm nhạc nên nghe "Trống cơm" do nghệ nhân quan họ hát, rồi so với các bản phối hiện đại. Ai ở gần vùng quan họ có thể đi hội mùa xuân để nghe quan họ ở dạng nguyên bản. Quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009.

Với người dàn dựng: đừng để dải đeo quá dài, đừng chọn trống quá nặng cho thiếu nhi, và hãy tập ít nhất một buổi với đúng trang phục để biết trống có cấn vào đâu không.