Giày mũi cứng (pointe shoe) là loại giày cho phép vũ công ballet đứng trên đầu ngón chân, nhờ một khối mũi cứng bọc ngón chân và một tấm đế dọc đỡ vòm bàn chân. Giày không tự "nâng" người lên; sức đứng đến từ cổ chân, bàn chân, bắp chân và cơ bụng đã được tập nhiều năm. Vì thế học sinh không nên lên giày mũi cứng sớm, mà cần giáo viên đánh giá độ sẵn sàng của từng em.
Từ giày lụa khâu tay đến giày mũi cứng hiện đại
Đầu thế kỷ 19, vũ công ballet lãng mạn đã bắt đầu nhón lên đầu ngón chân trong chốc lát để tạo cảm giác bay bổng. Marie Taglioni, khi múa La Sylphide ở Paris năm 1832, thường được nhắc tới như người làm cho kiểu múa này nổi tiếng. Giày của bà khi ấy là giày lụa mềm, chỉ được khâu dày thêm ở mũi và hai bên, chưa có khối cứng như bây giờ.
Cuối thế kỷ 19, các thợ giày Ý làm mũi giày chắc hơn, phẳng hơn. Nhờ đó các nữ vũ công Ý sang Nga có thể giữ thăng bằng lâu và xoay nhiều vòng trên mũi chân. Sang thế kỷ 20, giày tiếp tục được cải tiến: mặt đứng (platform) rộng hơn, đế đỡ chắc hơn, nhiều cỡ và độ cứng để hợp với từng bàn chân.
Ngày nay có nhiều hãng làm giày mũi cứng ở Anh, Nga, Mỹ, Úc và các nước khác. Phần lớn vẫn làm thủ công: mỗi đôi do một thợ đóng, đánh dấu ký hiệu riêng dưới đế. Vũ công chuyên nghiệp nhiều khi chỉ đi đúng giày của một người thợ quen.
Cấu tạo một chiếc giày mũi cứng
| Bộ phận | Là gì | Tác dụng |
|---|---|---|
| Hộp mũi (box) | Phần bọc ngón chân, làm từ nhiều lớp vải, giấy hoặc bìa quét keo cứng lại; một số hãng dùng vật liệu nhựa dẻo | Giữ ngón chân thẳng và chia lực khi đứng trên mũi |
| Mặt đứng (platform) | Mặt phẳng nhỏ ở đầu mũi giày | Chỗ chạm sàn khi đứng trên mũi chân |
| Phần mũi trên (vamp) | Phần vải phủ mu bàn chân phía trước | Giữ bàn chân không trượt ra khỏi hộp mũi |
| Đế đỡ (shank) | Tấm cứng chạy dọc lòng giày, bằng da, bìa hoặc nhựa | Đỡ vòm bàn chân, độ cứng quyết định giày "dai" hay "mềm" |
| Đế ngoài | Lớp da mỏng dưới đáy | Bám sàn, bảo vệ đế đỡ |
| Ruy băng, dây chun | Vũ công tự khâu vào giày | Giữ giày ôm cổ chân, gót không tuột |
| Dây rút | Sợi dây luồn quanh miệng giày | Điều chỉnh độ ôm phần miệng giày |
Lớp ngoài thường là satin màu hồng phấn hoặc màu da. Gần đây nhiều hãng làm thêm các tông màu da khác nhau để vũ công chọn đúng màu da của mình, thay vì phải tự nhuộm giày như trước.
Chuẩn bị một đôi giày trước khi múa
Giày mua về chưa dùng ngay được. Vũ công phải:
- Khâu ruy băng và dây chun đúng vị trí hợp với bàn chân mình. Mỗi người khâu một kiểu, giáo viên thường hướng dẫn lần đầu.
- Làm mềm giày (breaking in): bẻ nhẹ đế đỡ ở đúng chỗ vòm bàn chân, nhún cho hộp mũi ôm theo ngón. Nhiều vũ công có cách riêng, nhưng người mới nên theo chỉ dẫn của giáo viên, tránh làm hỏng giày.
- Xử lý mặt đứng: một số người khâu chỉ quanh mũi (darning) hoặc dán lớp bám để đỡ trơn và bền hơn.
- Chọn đệm ngón: miếng lót bằng vải, gel hoặc bông, miếng chia ngón nếu cần. Đệm quá dày làm mất cảm giác sàn, quá mỏng dễ phồng rộp.
Giày mũi cứng hao rất nhanh. Khi hộp mũi mềm hẳn hoặc đế đỡ gãy, giày không còn đỡ được bàn chân và trở nên nguy hiểm. Vũ công chuyên nghiệp có thể dùng hết một đôi chỉ trong vài buổi diễn nặng. Học sinh tập ít hơn nên giày dùng được lâu hơn, nhưng vẫn cần giáo viên kiểm tra định kỳ.
Vì sao không lên giày mũi cứng sớm
Bàn chân trẻ em vẫn đang lớn
Xương bàn chân trẻ em chưa cứng hẳn, các vùng sụn tăng trưởng còn hoạt động cho tới tuổi thiếu niên. Đứng trên mũi chân dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể xuống một diện tích rất nhỏ. Nếu bàn chân, cổ chân chưa đủ chắc, lực đó dễ dồn sai chỗ, làm đau và tăng nguy cơ chấn thương.
Sức mạnh và kỹ thuật cần nhiều năm
Để đứng trên mũi giày an toàn, học sinh phải giữ được cổ chân thẳng không lật, đứng nửa mũi chân (demi-pointe) vững, kiểm soát cơ bụng và hông, và có turnout ổn định. Những thứ này chỉ đến sau vài năm học ballet đều đặn, nhiều buổi mỗi tuần.
Không có một tuổi chuẩn cho mọi em
Các tài liệu hướng dẫn của giới y học múa, như của hiệp hội IADMS, và nhiều giáo viên thường nói rằng phần lớn học sinh không nên lên giày mũi cứng trước khoảng 11–12 tuổi, và cần có vài năm tập nền trước đó. Nhưng đây là mốc tham khảo, không phải luật. Có em 12 tuổi vẫn chưa sẵn sàng; có em cần thêm một hai năm. Quyết định đúng là quyết định của giáo viên đã theo dõi em, đôi khi kèm đánh giá của chuyên gia vật lý trị liệu quen với vũ công.
Giáo viên thường xem gì để đánh giá độ sẵn sàng
Mỗi trường có cách riêng, nhưng hay xét các điểm sau:
- Số năm học và số buổi mỗi tuần: em đã học ballet bài bản đủ lâu chưa, có tập đều nhiều buổi mỗi tuần không.
- Nửa mũi chân vững: lên xuống relevé nhiều lần trên một chân mà cổ chân không lật ra ngoài hay vào trong.
- Thân giữ được: đứng thăng bằng ở các tư thế cơ bản mà lưng không võng, hông không lệch.
- Độ duỗi cổ chân: bàn chân duỗi đủ để khi đứng trên mũi, trọng lượng đi thẳng xuống qua hộp mũi.
- Sự tập trung và ý thức: em hiểu các nguyên tắc an toàn, biết báo khi đau.
Nhiều lớp có giai đoạn tiền mũi cứng (pre-pointe): các bài tập tăng sức cho bàn chân, cổ chân, đôi khi đi giày nửa mũi cứng hoặc giày tập mềm. Khi mới lên giày, buổi tập chỉ vài phút ở cuối giờ, bám gióng, rồi tăng dần qua nhiều tháng.
Những điều phụ huynh và người học nên nhớ
- Đừng mua giày mũi cứng để con tự tập ở nhà. Giày phải được người có kinh nghiệm chọn cỡ và kiểm tra.
- Lên giày không phải là "lên lớp", cũng không phải thước đo con giỏi hay kém. Nhiều em múa đẹp mà lên giày muộn hơn bạn.
- Không đeo giày khi chân đang đau hoặc mỏi quá mức.
- Phồng rộp, chai nhẹ ở ngón là chuyện thường gặp, nhưng đau kéo dài, sưng, đau nhói ở xương, tê ngón chân là dấu hiệu nên đi khám, tốt nhất là bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu có kinh nghiệm với vũ công.
- Người lớn học ballet cũng có thể lên giày mũi cứng, với điều kiện tương tự: tập nền đủ lâu, đủ sức và có giáo viên đồng ý.
Vũ công nam và giày mũi cứng
Trong ballet cổ điển, vai nam thường đi giày mềm. Tuy vậy, vũ công nam vẫn có thể tập trên giày mũi cứng để tăng sức bàn chân, và trong một số tác phẩm đương đại, biên đạo cố ý cho vũ công nam lên mũi giày. Một số đoàn chuyên diễn ballet cổ điển theo lối hài hước có các vũ công nam múa toàn bộ chương trình trên giày mũi cứng, cho thấy kỹ thuật này không gắn với giới tính mà với quá trình tập luyện.
Góc nhìn hôm nay: hiểu đôi giày để xem ballet kỹ hơn
Lần tới khi xem ballet, hãy để ý tiếng chân. Trên sân khấu nhỏ có thể nghe tiếng "cộp" nhẹ của hộp mũi chạm sàn; vũ công giỏi cố gắng giảm tiếng này bằng cách tiếp đất mềm qua bàn chân. Hãy để ý khi vũ công giữ thăng bằng lâu trên một mũi chân: đó là kết quả của cổ chân, bụng và hông chứ không phải của đôi giày. Vài bảo tàng và nhà hát ở nước ngoài trưng bày giày của các vũ công nổi tiếng; nhìn những đôi giày cũ mềm nhũn, ta hiểu một đêm diễn tốn sức tới mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì được lên giày mũi cứng?
Không có tuổi cố định cho mọi người. Nhiều hướng dẫn chuyên môn cho rằng phần lớn học sinh không nên lên trước khoảng 11–12 tuổi và cần vài năm học ballet nền. Giáo viên sẽ đánh giá từng em dựa trên sức mạnh, kỹ thuật và độ trưởng thành của bàn chân.
Giày mũi cứng làm bằng gì?
Hộp mũi thường làm từ nhiều lớp vải, giấy hoặc bìa quét keo cho cứng; một số hãng dùng vật liệu nhựa dẻo. Đế đỡ dọc lòng giày làm bằng da, bìa hoặc nhựa. Lớp ngoài là satin, kèm ruy băng và dây chun do vũ công tự khâu.
Đứng trên giày mũi cứng có đau không?
Thời gian đầu thường có cảm giác ép và mỏi ngón, có thể phồng rộp. Giày vừa, đệm hợp và kỹ thuật đúng sẽ giảm khó chịu. Đau kéo dài, sưng hay đau nhói ở xương là dấu hiệu cần đi khám, không nên cố tập tiếp.
Một đôi giày mũi cứng dùng được bao lâu?
Tuỳ cường độ tập. Vũ công chuyên nghiệp có thể dùng hỏng một đôi sau vài buổi diễn nặng, học sinh tập ít thì dùng lâu hơn. Khi hộp mũi mềm hẳn hoặc đế đỡ gãy, giày không còn an toàn và cần thay.
Người lớn mới học ballet có lên giày mũi cứng được không?
Có thể, nếu đã học nền đủ lâu, cổ chân và bàn chân đủ sức, và giáo viên đồng ý. Không nên tự mua giày tập theo video, vì đứng sai trên mũi giày dễ gây chấn thương cổ chân.
