Bốn vở ballet kinh điển được diễn nhiều nhất thế giới là Giselle (Paris, 1841), Hồ thiên nga (bản Petipa – Ivanov, Saint Petersburg, 1895), Kẹp hạt dẻ (Saint Petersburg, 1892) và Người đẹp ngủ trong rừng (Saint Petersburg, 1890). Giselle đại diện cho ballet lãng mạn, ba vở còn lại là đỉnh của ballet cổ điển Nga. Bài này nói về cốt truyện, vũ đạo và những đoạn múa nên chú ý khi xem; phần âm nhạc là chuyện của một bài khác.
Bốn vở trong một bảng
| Vở | Ra mắt | Biên đạo bản gốc | Dòng | Số màn thường thấy |
|---|---|---|---|---|
| Giselle | 1841, Opera Paris | Jean Coralli và Jules Perrot | Lãng mạn | 2 |
| Người đẹp ngủ trong rừng | 1890, Nhà hát Mariinsky | Marius Petipa | Cổ điển | Mở màn và 3 màn |
| Kẹp hạt dẻ | 1892, Nhà hát Mariinsky | Lev Ivanov (theo kế hoạch của Petipa) | Cổ điển | 2 |
| Hồ thiên nga | 1877 ở Moskva; bản dựng lại 1895 ở Saint Petersburg | Bản 1895: Petipa và Ivanov | Cổ điển | 3 hoặc 4 |
Cần nhớ: các vở này đã được dựng lại vô số lần. Bản mà khán giả xem hôm nay ở mỗi nhà hát là bản của một biên đạo đời sau, giữ những đoạn nổi tiếng của bản gốc và sửa phần còn lại. Vì thế hai buổi Hồ thiên nga ở hai đoàn khác nhau có thể khác nhau khá nhiều, kể cả cái kết.
Giselle: cô gái làng và những hồn ma Wili
Cốt truyện
Giselle là cô gái làng yêu múa, đem lòng yêu một chàng trai trẻ mà cô không biết là quý tộc Albrecht đã có hôn ước. Khi sự thật lộ ra, Giselle hoảng loạn rồi chết. Màn hai diễn ra trong khu rừng đêm, nơi các Wili, hồn những cô gái chết trước ngày cưới, bắt đàn ông nhảy múa tới kiệt sức. Albrecht đến bên mộ Giselle và bị Nữ hoàng Wili kết án, nhưng hồn Giselle che chở cho anh tới khi trời sáng.
Đoạn đáng xem
- Cảnh hoá điên cuối màn một: đây là bài kiểm tra diễn xuất của vũ công vai Giselle, khi những bước múa vui tươi ban đầu lặp lại trong trạng thái rã rời.
- Đoàn Wili ở màn hai: hàng chục vũ công trong tutu dài trắng, lướt và đan hàng như sương trên mặt hồ. Sự đồng đều của đoàn múa ở đây quan trọng ngang vai chính.
- Pas de deux màn hai: Giselle như không có trọng lượng, được bạn diễn nâng lên nhẹ tênh.
Kịch bản của Giselle có sự tham gia của nhà thơ Théophile Gautier. Vở diễn ra mắt với Carlotta Grisi vai chính và trở thành vai mà gần như mọi nữ vũ công cổ điển đều mơ được múa.
Người đẹp ngủ trong rừng: sách giáo khoa của Petipa
Cốt truyện
Dựa theo truyện cổ của Charles Perrault. Công chúa Aurora bị bà tiên ác Carabosse nguyền rằng sẽ chết khi bị kim quay sợi đâm vào tay. Tiên Tử Đinh Hương làm nhẹ lời nguyền: công chúa chỉ ngủ một trăm năm, tới khi có hoàng tử đánh thức. Màn cuối là đám cưới, nơi các nhân vật cổ tích khác đến chúc mừng.
Đoạn đáng xem
- Rose Adagio (màn Hoa hồng): Aurora tiếp lần lượt bốn chàng hoàng tử cầu hôn, giữ thăng bằng trên một mũi chân ở tư thế attitude trong khi buông tay người này để nắm tay người kia. Khán giả thường nín thở ở đoạn này.
- Pas de deux Chim Xanh ở màn cưới: đoạn khoe kỹ thuật bật nhảy và chân nhanh của vũ công nam.
- Biến tấu của các bà tiên ở phần mở màn: mỗi bà tiên một phong cách, như một bài giảng về các kiểu chuyển động khác nhau.
Ở buổi ra mắt năm 1890, Enrico Cecchetti, sau này là một người thầy lớn, đóng cả vai bà tiên ác Carabosse lẫn vai Chim Xanh. Nhiều người coi vở này là bản tổng kết toàn bộ ngôn ngữ ballet cổ điển của Petipa.
Kẹp hạt dẻ: vở ballet của mùa Giáng sinh
Cốt truyện
Dựa trên truyện của E.T.A. Hoffmann qua bản kể lại của Alexandre Dumas. Đêm Giáng sinh, cô bé (tuỳ bản dựng tên là Clara hoặc Marie) được tặng một con búp bê kẹp hạt dẻ. Nửa đêm, cây thông lớn vụt lên, đội lính đồ chơi đánh nhau với đàn chuột, kẹp hạt dẻ hoá thành hoàng tử đưa cô bé qua rừng tuyết tới Vương quốc Kẹo Ngọt.
Đoạn đáng xem
- Điệu múa Bông tuyết cuối màn một: đoàn múa đông người tạo những vòng xoay, hàng chéo như bão tuyết.
- Các điệu múa các nước ở màn hai: mỗi đoạn ngắn mô phỏng một xứ, là chỗ biên đạo các bản dựng mới hay sửa lại để tránh khuôn mẫu cũ về văn hoá các dân tộc.
- Pas de deux Tiên Kẹo Đường: đoạn cổ điển trang trọng nhất của vở.
Ở buổi ra mắt, vở không được khen nhiều. Danh tiếng của Kẹp hạt dẻ đến muộn, đặc biệt ở Mỹ từ giữa thế kỷ 20 khi nhiều đoàn diễn vở mỗi mùa Giáng sinh. Vì có nhiều vai trẻ em (khách dự tiệc, chuột nhỏ, lính đồ chơi), đây thường là vở đầu tiên học sinh trường múa được lên sân khấu lớn.
Hồ thiên nga: một vũ công, hai vai
Cốt truyện
Hoàng tử Siegfried gặp Odette, nàng công chúa bị phù thuỷ Rothbart biến thành thiên nga, chỉ trở lại hình người vào ban đêm bên hồ. Lời nguyền chỉ được giải khi có người thề yêu nàng trọn đời. Trong buổi dạ tiệc chọn vợ, Rothbart đưa con gái là Odile, trông giống hệt Odette, tới lừa hoàng tử. Hoàng tử thề nhầm. Cái kết khác nhau tuỳ bản: hai người cùng chết để phá lời nguyền, hoặc tình yêu thắng phù thuỷ.
Đoạn đáng xem
- Màn hồ (do Ivanov dựng): đoàn thiên nga xếp hàng, cánh tay uốn như cánh chim. Odette múa với thân trên mềm, cổ và tay gợi dáng chim.
- Điệu múa bốn thiên nga nhỏ: bốn vũ công khoác tay nhau, đầu và chân chuyển động đồng loạt từng nhịp. Đoạn ngắn nhưng rất khó vì chỉ một người lệch là lộ ngay.
- Pas de deux thiên nga đen: Odile lạnh lùng, sắc sảo, kết thúc bằng chuỗi 32 vòng xoay fouetté liên tục trên một chân.
Thông lệ để cùng một nữ vũ công múa cả Odette và Odile biến vở thành phép thử lớn nhất của ballet cổ điển: vừa mềm mại, buồn bã, vừa sắc lạnh, quyến rũ, trong cùng một đêm. Bản ra mắt ở Moskva năm 1877 không thành công; danh tiếng ngày nay đến từ bản dựng lại năm 1895 ở Saint Petersburg với Pierina Legnani vai chính.
Vì sao bốn vở này sống lâu
- Cốt truyện cổ tích dễ hiểu: không cần đọc trước vẫn theo được.
- Cấu trúc cho mọi tầng vũ công: có vai chính, vai độc diễn, đoàn múa đông, vai trẻ em, nên một đoàn có thể dùng hết lực lượng.
- Thước đo kỹ thuật: mỗi vở có những đoạn mà giới chuyên môn dùng để so sánh vũ công các thế hệ.
- Chỗ cho bản dựng mới: cốt truyện đủ rộng để biên đạo đời sau đặt lại bối cảnh, như những bản Hồ thiên nga có thiên nga nam hay Giselle chuyển sang bối cảnh khác.
Góc nhìn hôm nay: xem lần đầu nên chọn vở nào
Với người mới, Kẹp hạt dẻ là lựa chọn nhẹ nhàng nhất: ngắn, vui, hợp cả trẻ em. Muốn thấy ballet cổ điển ở mức đầy đủ nhất thì xem Hồ thiên nga hoặc Người đẹp ngủ trong rừng. Còn Giselle hợp với người thích câu chuyện có chiều sâu và cảm giác ma mị.
Trước khi xem, đọc tóm tắt cốt truyện trong tờ chương trình của nhà hát, vì ballet không có lời. Ở Việt Nam, các nhà hát nhạc vũ kịch ở Hà Nội và TP.HCM thỉnh thoảng diễn trích đoạn hoặc trọn vở các tác phẩm này. Nhiều đoàn lớn trên thế giới cũng phát lại bản ghi hình chất lượng cao qua chiếu rạp và trực tuyến, là cách tốt để so sánh hai bản dựng của cùng một vở.
Câu hỏi thường gặp
Vở ballet nổi tiếng nhất thế giới là vở nào?
Khó chọn một, nhưng Hồ thiên nga thường được nhắc đầu tiên như biểu tượng của ballet. Kẹp hạt dẻ có lẽ là vở được diễn nhiều buổi nhất mỗi năm nhờ truyền thống diễn mùa Giáng sinh, nhất là ở Mỹ.
Hồ thiên nga có kết thúc có hậu không?
Tuỳ bản dựng. Nhiều bản để Odette và hoàng tử cùng chết, hy sinh để phá lời nguyền, có bản để tình yêu thắng phù thuỷ. Một số bản thời Xô viết chọn kết có hậu, trong khi nhiều nhà hát phương Tây giữ kết bi kịch.
Vì sao Odette và Odile do một vũ công múa?
Đây là thông lệ lâu đời của các bản dựng Hồ thiên nga. Nó giúp câu chuyện hoàng tử bị lừa trở nên hợp lý, đồng thời là thử thách lớn khi vũ công phải thể hiện hai tính cách đối lập trong cùng một đêm.
Giselle kể về chuyện gì?
Giselle là cô gái làng chết vì đau khổ khi phát hiện người yêu là quý tộc đã có hôn ước. Màn hai, hồn cô hiện về giữa các Wili, hồn những cô gái chết trước ngày cưới, và che chở cho người yêu khỏi bị bắt múa tới chết.
Kẹp hạt dẻ có hợp cho trẻ em xem không?
Rất hợp. Vở có cốt truyện cổ tích, nhiều nhân vật đồ chơi và bánh kẹo, thời lượng vừa phải, lại có vai do trẻ em đóng. Nhiều gia đình chọn đây làm buổi xem ballet đầu tiên của con.
