Múa sênh tiền là điệu múa dân gian người Việt trong đó người múa cầm sênh tiền, một nhạc cụ gõ bằng gỗ có gắn đồng tiền xu, vừa múa vừa tự tạo ra tiếng nhạc. Mỗi động tác đều có âm thanh: gõ ra tiếng "cách", lắc ra tiếng xu xóc, cọ ra tiếng rè rè. Vì vậy múa sênh tiền là một trong những điệu múa Việt mà người múa đồng thời là người chơi nhịp, đòi hỏi tai nghe nhạc tốt không kém đôi tay.
Sênh tiền là nhạc cụ gì
Sênh tiền là nhạc cụ gõ tự thân vang của người Việt, làm bằng gỗ cứng. Một bộ sênh tiền thường gồm ba thanh:
- Hai thanh nối nhau ở một đầu bằng dây hoặc bản lề, có thể mở ra khép vào như cái kẹp. Trên các thanh có gắn những đồng tiền xu xâu qua đinh, rung lên khi lắc.
- Mặt thanh có khía răng cưa để tạo tiếng khi cọ.
- Thanh thứ ba rời, cầm ở tay kia, dùng để gõ hoặc cọ lên răng cưa.
Chính những đồng tiền gắn trên thân đã đặt tên cho nhạc cụ. Cấu tạo cụ thể khác nhau đôi chút giữa các nơi làm: số đồng xu, độ dài thanh, cách nối. Nhưng nguyên lý chung là một nhạc cụ cầm tay có thể tạo ít nhất ba loại tiếng khác nhau.
Sênh tiền có mặt trong nhiều dàn nhạc truyền thống của người Việt, từ nhạc lễ tới sân khấu dân gian, giữ nhịp và tạo màu sắc rộn ràng. Nhưng nó nổi tiếng với đông đảo khán giả chủ yếu qua tiết mục múa.
Ba loại tiếng, ba nhóm động tác
| Cách tạo tiếng | Âm thanh | Động tác múa đi kèm |
|---|---|---|
| Gõ (khép hai thanh vào nhau hoặc gõ thanh rời lên thanh kia) | Tiếng "cách" gọn, khô | Điểm nhấn trên phách mạnh, dừng dáng, chuyển hướng |
| Lắc, rung | Tiếng xu xóc rào rào | Rung tay, xoay cổ tay, đi vòng, chạy nhỏ |
| Cọ lên răng cưa | Tiếng rè kéo dài | Động tác vuốt, kéo dài, nối hai câu nhạc |
Người dàn dựng thường xen kẽ ba loại tiếng này để tạo "câu nhạc" cho chính tiết mục: vài nhịp gõ rõ ràng, một đoạn rung tạo cao trào, một tiếng cọ dài để chuyển đoạn. Người xem có cảm giác nhạc và múa là một, vì quả thật tiếng nhạc phát ra từ chính đôi tay đang múa.
Dáng múa sênh tiền
Múa sênh tiền thường do nữ biểu diễn theo nhóm, dáng tươi, vui, nhịp vừa đến nhanh. Thân người giữ dáng múa dân gian người Việt: đầu gối hơi chùng, thân hơi nghiêng, bước nhỏ. Điểm khác là tay phải làm việc nhiều và chính xác hơn các điệu múa đạo cụ khác.
Tay cầm
Một tay giữ cặp thanh nối, tay kia giữ thanh rời. Cổ tay giữ cặp thanh phải đủ chặt để khép mở dứt khoát, đủ mềm để rung tiền. Cầm quá chặt thì tiền rung không đều; cầm quá lỏng thì tiếng gõ bị nhoè.
Vị trí gõ
Sênh tiền có thể gõ ở nhiều tầm: trước ngực, trên đầu, ngang hông, sau lưng, dưới chân khi người múa ngồi. Thay đổi tầm gõ là cách đơn giản để làm động tác phong phú mà âm thanh vẫn giữ nhịp. Một số tiết mục còn để hai người đứng cạnh gõ sênh vào nhau như đối đáp.
Ánh mắt và nụ cười
Vì nhịp vui, múa sênh tiền cho phép người múa nhìn khán giả nhiều hơn so với múa nón hay múa đèn, nhưng vẫn giữ cái duyên kín của múa Việt: liếc nhẹ, mỉm cười, chứ không phô.
Nhịp: điều khó nhất của múa sênh tiền
Trong phần lớn điệu múa, nếu một người lệch nửa nhịp, khán giả chỉ thấy hơi lệch. Trong múa sênh tiền, lệch nhịp là nghe thấy ngay. Mười người gõ không cùng lúc thì tiếng "cách" thành tiếng "lạch cạch", cả tiết mục mất đi cái gọn gàng vốn là điểm hấp dẫn nhất.
Vì thế các nhóm tập múa sênh tiền thường làm theo trình tự:
- Tập riêng phần tiếng: đứng yên, cả nhóm gõ theo nhạc cho tới khi nghe ra một tiếng.
- Ghép bước chân, vẫn giữ tiếng.
- Ghép động tác tay, đội hình.
- Thu âm hoặc quay video, nghe lại để bắt chỗ lệch.
Một mẹo của người dàn dựng: ở những đoạn đội hình phức tạp, cho bớt người gõ, chỉ để vài người giữ tiếng, phần còn lại rung nhẹ hoặc múa không tiếng. Như vậy âm thanh vẫn sạch mà đội hình vẫn đẹp.
Trang phục và âm nhạc
Trang phục múa sênh tiền phần nhiều là áo tứ thân hoặc áo bà ba sáng màu, yếm, khăn vấn hoặc khăn mỏ quạ, đôi khi thắt lưng lụa buông dài để khi xoay có thêm đường bay. Tay áo không nên quá rộng, vì dễ vướng thanh gỗ khi gõ.
Nhạc nền thường là dân ca đồng bằng Bắc Bộ hoặc các bản nhạc dân tộc có nhịp rõ, vui, phách mạnh dễ nghe. Nhạc phải có chỗ "trống" để tiếng sênh nổi lên; nhạc quá dày, nhiều bộ gõ khác sẽ nuốt mất tiếng sênh. Nhiều đoàn chọn bản phối có dàn nhạc dân tộc nhẹ, để sênh tiền trên sân khấu đóng vai bộ gõ chính.
So sánh với các điệu múa dùng nhạc cụ khác
Múa vừa cầm vừa chơi nhạc cụ có ở nhiều nơi. Người Tây Ban Nha có castanet trong múa dân gian và flamenco, tiếng gõ gỗ trong lòng bàn tay rất gần với tiếng gõ của sênh tiền. Trong múa Then của người Tày có múa chuông, tiếng chuông nhạc rung theo bước múa. Trong danh mục này còn có múa trống cơm, nơi người múa đeo trống và vỗ tay lên mặt trống.
Điểm riêng của sênh tiền là một nhạc cụ cho ba loại tiếng, nên người múa có cả "bảng màu" âm thanh trong tay. Đó là lý do tiết mục múa sênh tiền thường được xếp ở vị trí cần không khí vui, rộn ràng trong một chương trình.
Góc nhìn hôm nay
Sênh tiền vẫn được làm thủ công và bán ở các cửa hàng nhạc cụ dân tộc. Bộ dùng để múa thường nhẹ hơn bộ dùng trong dàn nhạc, để người múa cầm lâu không mỏi. Khi mua, nên thử gõ: tiếng gõ phải gọn, tiền phải rung rõ, bản lề không lỏng lẻo.
Muốn nghe sênh tiền trong vai nhạc cụ, có thể tìm các buổi biểu diễn nhạc cụ dân tộc của nhà hát, học viện âm nhạc, hoặc ghé các bảo tàng có trưng bày nhạc cụ. Muốn xem múa sênh tiền, các chương trình văn nghệ dân tộc của đoàn ca múa, trường văn hoá nghệ thuật địa phương là nơi dễ gặp nhất.
Người mới tập nên bắt đầu không cần nhạc: gõ đều theo đếm 8, rồi đổi thành gõ – rung – gõ – rung, rồi thêm cọ. Khi đôi tay đã tự động, mới đem vào nhạc. Tập nhiều có thể mỏi, đau cổ tay; nghỉ và khởi động kỹ, nếu đau kéo dài hay sưng thì nên đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Sênh tiền là gì?
Sênh tiền là nhạc cụ gõ bằng gỗ của người Việt, thường gồm hai thanh nối nhau có gắn đồng tiền xu và một thanh rời. Người chơi có thể gõ, lắc cho tiền rung và cọ lên răng cưa để tạo ba loại tiếng khác nhau.
Múa sênh tiền là gì?
Múa sênh tiền là điệu múa dân gian người Việt trong đó người múa cầm sênh tiền, vừa múa vừa tạo tiếng nhạc. Tiết mục thường do nhóm nữ biểu diễn, nhịp vui, tươi, hay dùng trong văn nghệ dân tộc.
Vì sao múa sênh tiền khó tập đều?
Vì mỗi động tác phát ra tiếng, nên chỉ cần một người lệch nhịp là khán giả nghe thấy ngay. Các nhóm thường tập riêng phần tiếng gõ cho khớp trước, rồi mới ghép bước chân và đội hình.
Múa sênh tiền mặc trang phục gì?
Thường là áo tứ thân hoặc áo bà ba sáng màu, yếm, khăn vấn hoặc khăn mỏ quạ, có thể thêm thắt lưng lụa. Tay áo nên gọn để không vướng thanh gỗ khi gõ.
Sênh tiền giống nhạc cụ nào của nước ngoài?
Tiếng gõ gỗ của sênh tiền gợi nhớ castanet trong múa Tây Ban Nha. Tuy vậy sênh tiền có thêm đồng xu để rung và răng cưa để cọ, nên cho nhiều loại tiếng hơn.
