Tutu là váy múa ballet làm từ nhiều lớp vải lưới (tulle), có hai dạng chính: tutu lãng mạn dài tới bắp chân, xuất hiện từ những năm 1830, và tutu cổ điển ngắn xoè ngang hông, phổ biến từ cuối thế kỷ 19. Trước tutu là cả hai thế kỷ váy áo cung đình nặng nề; sau tutu là quần bó, áo liền thân và những bộ đồ tối giản của ballet thế kỷ 20. Trang phục ballet thay đổi theo đúng một hướng: càng ngày càng để lộ đường nét cơ thể và đôi chân.
Thế kỷ 17–18: múa trong váy áo cung đình
Khi ballet còn là thú tiêu khiển của triều đình Pháp, người múa mặc đúng thứ quần áo sang trọng của giới quý tộc, chỉ thêm trang sức, mặt nạ, mũ lông để hợp vai. Nữ mặc váy dài chấm đất có khung đỡ, áo nịt chặt; nam mặc áo chẽn, váy ngắn xoè kiểu La Mã cho vai anh hùng, đội mũ cắm lông. Giày có gót. Với bộ đồ ấy, chân nữ gần như không thấy được, động tác chủ yếu nằm ở bước đi, tư thế tay và hướng người.
Thế kỷ 18 ghi nhận những thay đổi đầu tiên. Vũ công Marie Camargo ở Opera Paris thường được kể là đã cắt váy ngắn lên trên mắt cá và bỏ gót giày để khán giả thấy được các bước chân nhanh của bà. Cuối thế kỷ, không khí thời Cách mạng Pháp và mốt Tân cổ điển khiến trang phục nhẹ đi: vải mỏng, váy suông theo dáng Hy Lạp, giày bệt.
Thời lãng mạn: tutu dài và hình ảnh tiên rừng
Năm 1832, La Sylphide ra mắt ở Paris với Marie Taglioni trong vai tiên rừng. Chiếc váy trắng nhiều lớp vải mỏng, dài quá gối, bó chặt ở thân trên, thường được coi là hình mẫu đầu tiên của tutu lãng mạn. Kiểu váy này hợp với không khí siêu nhiên của ballet lãng mạn: khi vũ công xoay hay bật nhảy, các lớp vải bồng lên rồi rơi xuống chậm như sương.
Tutu lãng mạn có những đặc điểm:
- Dài tới khoảng giữa bắp chân hoặc mắt cá.
- Dáng chuông, mềm, không có khung cứng.
- Thân áo vừa khít, thường để trần vai, có khi gắn đôi cánh nhỏ sau lưng cho vai tiên.
Ngày nay, tutu dài vẫn là trang phục quen thuộc của màn hai Giselle, của La Sylphide và Les Sylphides (vở một màn của Fokine đầu thế kỷ 20). Nhìn một đoàn múa nữ trong tutu dài trắng, ta nhận ra ngay tinh thần ballet lãng mạn.
Thời kỳ này cũng có mặt trái. Sân khấu thắp đèn khí, váy vải mỏng dễ bắt lửa, và đã có những vũ công bị bỏng nặng hoặc tử vong do váy cháy. Đó là một phần lịch sử ít được kể của tutu.
Ballet cổ điển: tutu ngắn xoè ngang
Cuối thế kỷ 19, khi kỹ thuật xoay, giữ thăng bằng và động tác chân trở nên phức tạp, váy dài che mất phần đáng xem nhất. Váy dần ngắn lại, rồi thành tutu cổ điển: ngắn, nhiều lớp tulle xếp chồng, xoè gần như nằm ngang ở hông, để lộ toàn bộ đôi chân.
Tutu đĩa (platter / pancake)
Dạng phẳng, cứng, xoè rộng như cái đĩa, giữ bằng một vòng khung luồn trong các lớp vải. Đây là kiểu quen thuộc trong Hồ thiên nga, Người đẹp ngủ trong rừng, Don Quixote. Một chiếc tutu đĩa có thể có hơn chục lớp vải, khâu đính bằng tay rất lâu.
Tutu bông (powder puff)
Ngắn nhưng không có khung, các lớp vải xếp mềm thành hình bông xù quanh hông. Kiểu này nhẹ, mềm mại hơn tutu đĩa.
Tutu kiểu Balanchine – Karinska
Ở New York giữa thế kỷ 20, nhà thiết kế Barbara Karinska làm cho các vở của George Balanchine một kiểu tutu ít lớp hơn, không khung, rủ mềm xuống. Kiểu váy này nhẹ, chuyển động theo người múa và hợp với tốc độ trong phong cách Balanchine.
| Loại | Dáng | Thời điểm nổi lên | Thường thấy trong |
|---|---|---|---|
| Váy cung đình | Dài chấm đất, có khung, nặng | Thế kỷ 17–18 | Ballet cung đình, opera-ballet |
| Tutu lãng mạn | Dài tới bắp chân, dáng chuông mềm | Từ những năm 1830 | La Sylphide, Giselle màn hai |
| Tutu đĩa | Ngắn, xoè ngang, có khung | Cuối thế kỷ 19 | Hồ thiên nga, Người đẹp ngủ trong rừng |
| Tutu bông | Ngắn, xù mềm, không khung | Thế kỷ 20 | Nhiều vở cổ điển, lớp học sinh |
| Tutu Balanchine – Karinska | Ít lớp, rủ mềm | Giữa thế kỷ 20 | Các vở tân cổ điển |
Trang phục vũ công nam
Vai nam trong ballet cổ điển thường mặc quần bó (tights) và áo chẽn ngắn (tunic hoặc doublet), đôi khi có áo choàng. Quần bó giúp khán giả thấy đường cơ chân, điều quan trọng khi động tác nam thiên về bật nhảy và tiếp đất. Bên trong, vũ công nam mặc quần đỡ chuyên dụng (dance belt) để bảo vệ và giữ gọn.
Giày của vũ công nam là giày mềm bằng da hoặc vải, đế liền hoặc đế tách. Trong ballet thế kỷ 20, nhiều biên đạo cho nam mặc áo phông, quần bó trơn, thậm chí để trần thân trên, tuỳ ý đồ tác phẩm.
Thế kỷ 20: từ tutu đến áo liền thân
Đoàn Ballets Russes của Diaghilev đầu thế kỷ 20 mời các hoạ sĩ lớn vẽ trang phục, biến bộ đồ múa thành một phần của tác phẩm mỹ thuật. Trang phục có thể rực rỡ phương Đông, có thể lập thể, có thể cố ý cứng đờ. Từ đây, trang phục ballet không còn đóng khung trong tutu.
Áo liền thân bó sát gọi là leotard, đặt theo tên nghệ sĩ nhào lộn trên không người Pháp Jules Léotard ở thế kỷ 19, vốn là đồ tập lại trở thành trang phục biểu diễn. Balanchine dựng nhiều vở mà vũ công chỉ mặc leotard và quần bó, gọi vui là "ballet đồ tập". Cách làm này đưa sự chú ý về động tác và đường nét, bỏ đi mọi trang trí.
Trang phục lớp học: đồ tập hằng ngày
Ở lớp, vũ công ít khi mặc tutu. Đồ tập phổ biến gồm:
- Leotard và quần tất: để giáo viên nhìn rõ đường hông, đầu gối, lưng mà sửa.
- Giày mềm (giày bệt ballet), bằng da hoặc vải, có hoặc không có đế tách.
- Váy quấn ngắn bằng voan, tuỳ trường cho phép.
- Đồ giữ ấm: áo len mỏng, quần giữ nhiệt, ống chân len, mặc lúc khởi động rồi cởi dần khi người đã nóng.
- Tóc búi gọn để không vướng khi xoay và để thấy rõ đường cổ.
Nhiều trường quy định màu leotard theo cấp lớp. Đây là quy ước tổ chức lớp, không phải thước đo trình độ hay dáng người của học sinh.
Góc nhìn hôm nay: một chiếc tutu được làm thế nào
Một chiếc tutu cổ điển cho sân khấu thường được đo may riêng theo người múa, gồm phần thân áo (bodice) khít như áo nịt và phần váy nhiều lớp tulle khâu vào quần lót cùng bộ. Thợ phải khâu từng lớp, xếp nếp, đính khung, rồi trang trí bằng đá, ren, thêu kim tuyến. Các nhà hát lớn có xưởng may riêng, giữ trang phục nhiều năm và sửa lại cho từng diễn viên mới.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem các triển lãm trang phục sân khấu ở bảo tàng lớn châu Âu, hoặc các phim tư liệu hậu trường của nhà hát kể về xưởng may. Lần tới khi xem Hồ thiên nga, hãy thử để ý: đoàn thiên nga trắng mặc tutu cùng kiểu, còn thiên nga đen thường mặc tutu đen; cùng một kiểu váy nhưng chỉ đổi màu đã kể được câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tutu là gì?
Tutu là váy múa ballet làm từ nhiều lớp vải lưới tulle. Có tutu lãng mạn dài tới bắp chân, mềm như chuông, và tutu cổ điển ngắn xoè ngang hông, có thể có khung. Tutu thường đi kèm phần thân áo bó sát.
Tutu ra đời từ khi nào?
Hình mẫu tutu lãng mạn thường được gắn với vở La Sylphide ra mắt ở Paris năm 1832. Tutu ngắn cổ điển xuất hiện cuối thế kỷ 19, khi kỹ thuật chân trở nên phức tạp và cần được nhìn thấy rõ.
Vì sao tutu cổ điển lại ngắn và xoè ngang?
Để khán giả thấy trọn đôi chân và các động tác xoay, giữ thăng bằng, bước chân nhanh. Dáng xoè ngang cũng tạo đường nét rõ khi nhìn từ xa và làm nổi bật hình khối khi cả đoàn múa đứng đồng loạt.
Leotard trong ballet là gì?
Leotard là áo liền thân bó sát, đặt theo tên nghệ sĩ nhào lộn Pháp Jules Léotard ở thế kỷ 19. Đây là đồ tập phổ biến nhất trong lớp ballet và cũng được dùng làm trang phục biểu diễn trong nhiều vở thế kỷ 20.
Vũ công nam múa ballet mặc gì?
Thường là quần bó, áo chẽn ngắn hoặc áo sơ mi, giày mềm, bên trong có quần đỡ chuyên dụng. Trong các vở hiện đại, trang phục nam có thể đơn giản chỉ là áo phông và quần bó.
