Múa xoang Tây Nguyên: vòng tròn quanh cồng chiêng trong lễ hội làng

Múa xoang là điệu múa vòng tròn của nhiều tộc người Tây Nguyên, tiêu biểu là người Ba Na và Gia Rai: các cô gái nối nhau thành vòng, bước nhún chậm theo tiếng cồng chiêng, trong khi đội chiêng của đàn ông đi thành vòng riêng. Xoang không phải tiết mục đứng lẻ, mà là phần không tách được của lễ hội làng, và nằm trong Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm 2005.

Xoang là gì

Chữ "xoang" được dùng phổ biến ở vùng Ba Na, Gia Rai để chỉ lối múa tập thể theo vòng trong lễ hội. Khi người Tây Nguyên nói "ra xoang", tức là cả làng cùng bước vào vòng, theo tiếng chiêng, quanh đống lửa hoặc cây nêu giữa sân nhà rông.

Ba đặc điểm khiến xoang khác các điệu múa vòng ở vùng khác:

• Không có xoang nếu không có chiêng. Nhịp xoang là nhịp chiêng. Đội chiêng đứng yên thì vòng xoang cũng dừng.
• Vòng rất dài hơi. Một lần xoang có thể kéo dài nhiều giờ, xuyên đêm, người mỏi thì ra nghỉ, người khác vào thay.
• Động tác lặp lại, ít biến hoá. Sự cuốn hút không nằm ở kỹ thuật khó, mà ở cảm giác cả cộng đồng chuyển động cùng một nhịp.

Đội hình: hai vòng tròn, một tâm

Trong một lễ hội điển hình, đội hình xoang gồm:

1. Tâm vòng: cây nêu được trang trí hoặc đống lửa, có khi là ché rượu cần đặt giữa sân.
2. Vòng chiêng: đàn ông mang cồng chiêng, mỗi người giữ một chiếc, vừa đi vừa đánh. Mỗi chiếc giữ một âm, ghép lại thành bài chiêng.
3. Vòng xoang: phụ nữ, thiếu nữ nối nhau thành hàng dài, có thể ở trong hoặc ngoài vòng chiêng tuỳ làng, cùng bước theo nhịp.

Hai vòng cùng chuyển động quanh một tâm. Nhìn từ trên cao, đó là những vòng tròn đồng tâm, mỗi vòng một nhịp đi riêng nhưng cùng chung một tiếng chiêng. Cách cầm cồng chiêng, cách đánh, cấu trúc bài chiêng là chuyện của âm nhạc, đã được bàn ở wiki về nhạc cụ trong hệ; ở đây ta theo bước chân người múa.

Bước xoang: nhún, kéo, đưa tay

Chân

Bước xoang thường là bước nhỏ, đi lướt hoặc kéo nhẹ, đầu gối nhún theo phách mạnh của chiêng. Có những đoạn bước lùi rồi tiến, có đoạn đổi chân, nhưng nhìn chung vòng xoang luôn dịch chuyển chậm rãi theo một chiều. Người mới chỉ cần nhìn chân người bên cạnh vài vòng là theo kịp.

Thân và tay

Thân người thẳng, hơi đổ về trước, vai thả lỏng. Tay có nhiều lối: hai tay đưa ra sau lưng như đang vẫy, tay đưa ngang hông rồi lật lên ngang ngực, hoặc tay đặt lên vai người phía trước. Mỗi làng, mỗi tộc người có lối tay riêng. Trên sân khấu, động tác tay được làm rõ và đồng đều hơn, thành hình ảnh cánh tay "vẫy" như sóng lúa.

Ý nghĩa của các động tác

Nhiều tài liệu nghệ thuật mô tả động tác tay xoang như mô phỏng việc lao động: tỉa lúa, gieo hạt, vẫy gọi. Đây phần nhiều là cách diễn giải của người làm sân khấu và nghiên cứu, không phải người làng nào cũng giải thích như vậy. Điều chắc chắn hơn là xoang biểu hiện niềm vui chung và sự gắn kết cộng đồng.

Xoang trong các lễ hội Tây Nguyên

Ở Tây Nguyên, lễ hội gắn với chu kỳ nông nghiệp và chu kỳ đời người. Xoang có mặt ở gần như tất cả:

Lễ hiến sinh và lễ bỏ mả là những nghi lễ cổ truyền có phần cúng tế, cần nhìn trong bối cảnh tín ngưỡng của chính cộng đồng. Ngày nay nhiều lễ đã được rút gọn hoặc thay đổi hình thức, và không phải lễ nào cũng còn tổ chức đều đặn.

Xoang của từng tộc người: giống nhau và khác nhau

Người ngoài nhìn vào dễ thấy mọi vòng xoang như nhau. Thực ra mỗi tộc người, mỗi vùng có khác biệt:

• Ba Na (vùng Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi; và Gia Lai): xoang gắn chặt với nhà rông cao, đội hình chiêng đông.
• Gia Rai (Gia Lai và vùng lân cận): xoang có nhịp chắc, đi cùng dàn chiêng nhiều chiếc.
• Ê Đê, M'Nông (vùng Đắk Lắk, Đắk Nông cũ): múa vòng trong lễ hội, có những lối tay và nhịp riêng, chiêng của Ê Đê nổi tiếng với âm sắc riêng.
• Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Brâu và các tộc người khác ở bắc Tây Nguyên: có các điệu múa vòng tương tự, mỗi nơi mỗi nét.

Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên, khi được UNESCO công nhận năm 2005 (chuyển vào Danh sách đại diện năm 2008), được mô tả là di sản của nhiều tộc người ở năm tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng. Theo địa giới hiện nay, vùng này nằm trong các tỉnh Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng.

Xoang lên sân khấu

Từ giữa thế kỷ 20, các đoàn ca múa nhạc ở Tây Nguyên và các nhà hát trung ương đã dựng nhiều tiết mục từ chất liệu xoang. Trên sân khấu, xoang được rút gọn còn vài phút, thêm đội hình chéo, hàng, xoay; trang phục là váy, áo thổ cẩm màu chàm, đỏ, đen; trang sức vòng đồng, vòng hạt. Tiết mục "múa xoang" vì thế xuất hiện trong nhiều chương trình văn nghệ, kể cả ở trường học dưới xuôi.

Các kỳ Festival Cồng chiêng và lễ hội văn hoá ở Tây Nguyên thường có màn xoang đồng diễn của nhiều làng. Đây là dịp hiếm để thấy hàng trăm người cùng một vòng, với nhiều đội chiêng từ nhiều tộc người.

Một điều nên nhớ khi dựng xoang cho văn nghệ: giữ tinh thần chậm, đều, hướng vào tâm vòng, đừng biến xoang thành điệu nhảy nhanh hay đổi nhịp liên tục, vì như vậy mất đi chính cái làm nên xoang.

Góc nhìn hôm nay: xem xoang ở đâu, tìm hiểu gì

Thời điểm tốt nhất để thấy xoang trong làng là mùa khô, khoảng từ cuối năm dương lịch tới đầu mùa mưa, khi thu hoạch xong và các lễ được tổ chức. Các làng Ba Na quanh thành phố Kon Tum cũ, làng Gia Rai quanh Pleiku, buôn Ê Đê quanh Buôn Ma Thuột là những nơi khách hay tìm đến. Nên đi cùng người địa phương và hỏi trước có được dự, được quay phim hay không.

Ở Buôn Ma Thuột có Bảo tàng Đắk Lắk trưng bày nhiều về cồng chiêng và đời sống Tây Nguyên. Ở Hà Nội, khu ngoài trời của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có nhà rông Ba Na và nhà dài Ê Đê, đôi khi có nghệ nhân về trình diễn chiêng và xoang.

Người muốn đọc sâu có thể tìm hồ sơ "Space of Gong Culture" trên trang UNESCO, các nghiên cứu về lễ hội Tây Nguyên của các nhà dân tộc học, và sách về múa tộc người của Lâm Tô Lộc.