Múa bóng rỗi là loại hình múa hát dâng lễ ở các miếu thờ Bà của Nam Bộ, trong đó "rỗi" là phần hát, "bóng" là phần múa. Tiết mục nổi tiếng nhất là múa mâm: người múa đội trên đầu một chiếc mâm hoặc cả một tháp mâm có nến, hoa, ly chén, vẫn xoay người, quỳ xuống, đứng lên mà mâm không rơi. Ngày nay múa mâm còn được đưa lên sân khấu như một tiết mục múa dân gian đặc sắc của Nam Bộ.
Bóng rỗi trong tín ngưỡng thờ Bà
Ở Nam Bộ, nhiều làng xóm có miếu thờ Bà, như Bà Chúa Xứ, Bà Ngũ Hành, Bà Chúa Ngọc và các vị nữ thần khác. Vào ngày vía Bà, lễ cúng miếu hoặc lễ kỳ yên, người ta mời các nghệ nhân bóng rỗi tới dâng lễ. Mục đích là dâng lời ca, điệu múa lên Bà, cầu cho xóm làng bình an, mùa màng thuận lợi.
Bóng rỗi gồm hai phần gắn liền:
- Rỗi: phần hát, do nghệ nhân hát rỗi đảm nhận. Lời rỗi kể công đức của Bà, mời Bà về chứng lễ, kể chuyện tích.
- Bóng: phần múa, do người múa bóng thực hiện, gồm múa mâm, múa dâng bông và nhiều điệu múa dâng lễ khác.
Bài này nói về bóng rỗi từ góc nghệ thuật múa. Phần nghi lễ chỉ được tả ở mức chung. Các tín ngưỡng thờ Mẫu, hầu đồng ở miền Bắc và miền Trung là một hệ khác, được viết ở nơi khác trong hệ.
Múa mâm: nghệ thuật đội mâm
Múa mâm là điệu múa trung tâm của bóng rỗi. Chiếc mâm thường là mâm đồng thau sáng như vàng, nên còn gọi là mâm vàng. Trên mâm bày lễ vật: hoa, trầu cau, ly chén, nến hoặc đèn. Người múa đội mâm lên đầu, thường trên một khăn quấn tạo đế, rồi bắt đầu múa theo tiếng nhạc và lời rỗi.
Từ một mâm đến tháp mâm
Ở mức cơ bản, người múa đội một mâm. Ở mức cao hơn, nhiều mâm được chồng lên nhau thành tháp, mỗi tầng có lễ vật và nến riêng, có khi chồng khá cao. Càng nhiều tầng, trọng tâm càng cao, thăng bằng càng khó, mỗi chuyển động thân càng phải nhỏ và chính xác.
Động tác với mâm trên đầu
- Xoay người tại chỗ: thân xoay chậm, đầu giữ một mặt phẳng.
- Đi vòng: bước nhỏ quanh không gian trước bàn thờ, hai tay múa.
- Quỳ và đứng lên: hạ thấp người rồi đứng dậy mà mâm không nghiêng. Đây là động tác khán giả trầm trồ nhất.
- Múa tay: trong khi đầu giữ mâm, hai tay vẫn múa mềm mại, có khi cầm thêm hoa, quạt, đĩa.
- Ngả người: một số nghệ nhân lành nghề còn ngả thân về sau hoặc sang bên, đổi tư thế thấp mà vẫn giữ mâm.
Cái hay của múa mâm là sự tương phản: phần trên đầu tĩnh tuyệt đối, phần thân và tay bên dưới thì mềm, liên tục. Người xem nhìn chiếc mâm đứng yên trong khi người múa uốn lượn, như thể mâm treo trên không.
Những điệu múa khác trong bóng rỗi
| Điệu | Đạo cụ | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|---|
| Múa mâm | Mâm hoặc tháp mâm trên đầu | Dâng lễ vật lên Bà |
| Múa dâng bông | Hoa cầm tay, mâm hoa | Dâng hoa, tỏ lòng thành |
| Múa với đĩa đèn, nến | Đĩa có nến, đèn | Dâng ánh sáng, cầu an |
| Các điệu múa cầm đạo cụ khác | Quạt, khăn, đồ vật tượng trưng | Kể tích, mô phỏng sinh hoạt |
Thứ tự, tên gọi và cách diễn các điệu thay đổi theo từng nhóm nghệ nhân, từng miếu. Không có một "chuẩn" duy nhất cho toàn Nam Bộ.
Âm nhạc và trang phục
Bóng rỗi diễn với dàn nhạc lễ Nam Bộ: trống, kèn, đàn, có khi đi kèm các nhạc cụ quen thuộc của đờn ca tài tử. Lời rỗi có những làn điệu riêng, giọng kể, giọng than, giọng vui tuỳ đoạn. Nhịp múa đi theo nhạc lễ, chậm và trang trọng ở phần dâng lễ, nhanh hơn ở phần vui.
Trang phục người múa thường là áo dài hoặc áo bà ba màu sáng, rực, có khăn, khăn quấn đầu để đội mâm. Màu sắc thường tươi, nhiều đỏ, vàng, hồng, hợp với không khí lễ hội và với ánh nến.
Kỹ thuật và quá trình học
Múa mâm là kỹ năng phải học lâu năm, thường theo lối truyền nghề: người trẻ theo nghệ nhân, phụ việc, xem, rồi tập dần. Mấy điều cốt lõi mà người tập phải vượt qua:
- Tư thế cổ và cột sống: đầu thẳng, cổ dài, vai thả lỏng. Mọi chuyển động phải bắt đầu từ hông và chân.
- Bước chân: bước nhỏ, đặt chân nhẹ, không dồn trọng lượng đột ngột.
- Hạ thấp người: quỳ xuống, đứng lên bằng sức chân và cơ lưng, không cúi đầu.
- Thêm tầng dần: từ mâm rỗng tới mâm có lễ vật, rồi mới tới nhiều tầng và nến thật.
Đội vật nặng lâu trên đầu tạo tải lên cổ và cột sống. Người tập nên tăng dần thời gian và sức nặng, nghỉ giữa các lượt. Nếu đau cổ kéo dài, tê tay hoặc chóng mặt thì nên đi khám, không cố tập tiếp.
Từ miếu Bà lên sân khấu
Từ cuối thế kỷ 20, múa mâm được các đoàn nghệ thuật Nam Bộ, các đoàn cải lương, ca múa dàn dựng lại thành tiết mục sân khấu. Bản sân khấu thường giữ hình ảnh tháp mâm và nến, thêm đội hình nhiều người, ánh sáng, nhạc phối mới, và bỏ phần nghi lễ. Tiết mục này được diễn trong các chương trình nghệ thuật, lễ hội văn hoá, có khi ra nước ngoài.
Đây là trường hợp tiêu biểu của múa nghi lễ trở thành múa biểu diễn. Hai môi trường này có thể cùng tồn tại: trong miếu, múa mâm là lễ dâng Bà; trên sân khấu, múa mâm là nghệ thuật trình diễn. Người xem nên hiểu sự khác nhau ấy để không nhầm bản này với bản kia.
Góc nhìn hôm nay
Bóng rỗi hiện vẫn còn ở nhiều miếu Bà Nam Bộ, nhất là vào dịp vía Bà, nhưng số nghệ nhân giỏi không nhiều. Việc học nghề đòi thời gian dài và thường gắn với cả đời sống tín ngưỡng, nên khó lan rộng như các tiết mục múa dân gian khác.
Người muốn xem bóng rỗi nên hỏi ban quản lý miếu Bà ở địa phương về lịch lễ vía, lễ kỳ yên. Khi xem, giữ thái độ của người dự lễ: ăn mặc chỉnh tề, không chen vào khu vực diễn, hỏi trước khi quay phim chụp ảnh. Muốn xem dạng sân khấu, theo dõi chương trình của các đoàn nghệ thuật ở TP.HCM và các tỉnh miền Tây.
Ai quan tâm nghiên cứu có thể tìm các công trình về tín ngưỡng thờ Bà và diễn xướng dân gian Nam Bộ của các viện nghiên cứu văn hoá, trường đại học khoa học xã hội phía Nam.
Câu hỏi thường gặp
Bóng rỗi là gì?
Bóng rỗi là loại hình múa hát dâng lễ ở các miếu thờ Bà của Nam Bộ. "Rỗi" là phần hát kể công đức của Bà, "bóng" là phần múa, nổi bật nhất là múa mâm và múa dâng bông.
Múa mâm vàng là gì?
Múa mâm vàng là điệu múa trong bóng rỗi, người múa đội trên đầu mâm đồng thau có lễ vật, nến, hoa, có khi chồng nhiều mâm thành tháp. Người múa vẫn xoay người, đi vòng, quỳ xuống đứng lên mà mâm không rơi.
Bóng rỗi có giống hầu đồng không?
Không. Hầu đồng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Bắc và miền Trung, có hệ thống giá đồng riêng. Bóng rỗi là diễn xướng dâng lễ trong tín ngưỡng thờ Bà ở Nam Bộ, có phần hát rỗi và múa bóng riêng.
Vì sao đội mâm trên đầu mà không rơi?
Nhờ tập lâu năm để giữ đầu và cột sống luôn thẳng, mọi chuyển động bắt đầu từ hông và chân, bước chân nhẹ và nhỏ. Người múa thường có khăn quấn làm đế để mâm không trượt.
Có thể xem múa bóng rỗi ở đâu?
Có thể xem trong dịp vía Bà, lễ kỳ yên ở các miếu Bà Nam Bộ, nên hỏi ban quản lý miếu về lịch lễ. Dạng sân khấu hoá được các đoàn nghệ thuật ở TP.HCM và miền Tây dàn dựng trong các chương trình văn hoá.
