Múa trong chèo: khăn, quạt và những trình thức múa cơ bản

Múa trong chèo là hệ thống động tác có quy ước, gọi là trình thức, mà diễn viên chèo dùng để thể hiện nhân vật và hành động: đi đường, chèo đò, dệt cửi, soi gương, khóc, giận. Hai đạo cụ quan trọng nhất là chiếc quạt và chiếc khăn, cầm trên tay gần như suốt buổi diễn. Mỗi loại vai như đào thương, đào lẳng, kép, hề có dáng múa riêng; nhìn dáng đi và cách cầm quạt là khán giả quen đã biết nhân vật là ai.

Chèo: sân khấu của chiếu và sân đình

Chèo là sân khấu kịch hát dân gian của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ. Xưa chèo diễn trên một chiếc chiếu trải giữa sân đình, khán giả ngồi xung quanh, nên mới có câu "chiếu chèo". Người ta còn nói tới "tứ chiếng chèo": chiếng Đoài, chiếng Đông, chiếng Nam, chiếng Bắc, chỉ các vùng chèo cổ quanh đồng bằng sông Hồng, mỗi vùng có phong cách riêng.

Một vở chèo đan xen hát, nói, múa. Múa ở đây không phải tiết mục chen ngang, mà là cách nhân vật cử động, đi lại, làm việc trên sân khấu. Vì sân khấu chèo gần như trống, không cảnh trí, mọi thứ từ con đò, khung cửi đến cánh cửa đều do người diễn "vẽ" ra bằng động tác.

Bài này tập trung vào phần múa nhìn từ góc người tập: những trình thức cơ bản và cách dùng khăn, quạt. Phần lý luận về ước lệ trên sân khấu chèo và tuồng được bàn rộng hơn trong danh mục múa cung đình và cổ truyền.

Trình thức là gì

Trình thức là những động tác đã được quy ước, lặp lại qua nhiều thế hệ, ai học chèo cũng phải thuộc. Có thể hình dung trình thức như từ vựng của một ngôn ngữ: diễn viên ghép các "từ" lại để nói một câu. Một diễn viên giỏi không phát minh từ mới tuỳ tiện, mà dùng từ cũ một cách có hồn, đúng lúc, đúng nhân vật.

Nhiều trình thức chèo lấy từ đời sống nông thôn, rồi được cách điệu hoá: đi cầu khỉ, lội nước, chèo đò, gánh nước, quay tơ, dệt cửi, giã gạo, soi gương, vấn tóc. Có trình thức diễn tả cảm xúc: vui, buồn, giận, thẹn, nhớ thương.

Một số trình thức múa cơ bản

Tên gọi và chi tiết từng trình thức khác nhau giữa các chiếng, các nhà hát và các thầy. Bảng trên chỉ là cách mô tả đại ý để người mới hình dung.

Điều cần nhớ là trình thức không đứng một mình. Nó đi cùng câu hát và tiếng trống. Trong chèo, trống đế giữ vai trò như người dẫn nhịp và người "đế" thêm lời bình, tiếng trống cho diễn viên biết lúc nào vào bước, lúc nào dừng dáng. Một trình thức đi chèo đúng nhưng lệch trống thì người xem quen chèo vẫn thấy ngay là non. Vì vậy học múa chèo thật ra là học nghe trống và nghe hát cùng lúc với học động tác.

Chiếc quạt trong chèo

Quạt là đạo cụ "biết nói" của chèo. Cùng một chiếc quạt giấy, diễn viên có thể:

• Phe phẩy nhẹ: thong thả, vui vẻ, đi đường.
• Xoè nhanh, dứt khoát: đắc ý, ra oai, kết câu hát.
• Che nửa mặt: thẹn, e ấp, hoặc liếc trộm.
• Gập lại, buông xuống: buồn, hụt hẫng.
• Dùng như vật khác: mái chèo, cây bút, cái khay, chiếc đũa.

Người tập chèo thường được dạy cầm quạt sao cho xoè gập bằng một tay, không cần tay kia giúp, và mặt quạt luôn hướng về phía khán giả khi cần cho thấy.

Chiếc khăn trong chèo

Khăn là tấm khăn lụa hoặc vải mỏng, có khi là chính khăn quàng, dải yếm của nhân vật. Khăn giúp tay người diễn có thêm đường nét và có thứ để biểu lộ cảm xúc:

• Vắt khăn lên vai khi bắt đầu đi.
• Phẩy khăn khi hờn dỗi, giận.
• Chấm khăn lên mắt khi khóc.
• Quấn khăn quanh ngón tay khi bối rối, nhớ nhung.
• Tung nhẹ khăn khi vui, khi ghẹo.

Múa khăn đẹp hay không phụ thuộc vào cổ tay và chất liệu khăn. Khăn quá dày thì rơi nặng, khăn quá mỏng thì bay không kiểm soát. Người diễn chọn khăn theo vai và theo sân khấu.

Dáng múa theo loại vai

Đào thương (vai nữ hiền, chịu nhiều đau khổ)

Động tác kín, chậm, mắt nhìn xuống, bước nhỏ, quạt và khăn dùng nhẹ nhàng. Thị Kính trong vở Quan Âm Thị Kính là hình mẫu quen thuộc.

Đào lẳng (vai nữ lả lơi, táo bạo)

Động tác nhanh, nhiều liếc mắt, hông và vai linh hoạt hơn, quạt khăn dùng tươi, có phần trêu ghẹo. Thị Mầu trong trích đoạn Thị Mầu lên chùa là vai đào lẳng nổi tiếng nhất.

Đào pha, đào lệch

Những vai có diễn biến phức tạp, chuyển giữa các trạng thái. Trích đoạn Xúy Vân giả dại trong vở Kim Nham được coi là một bài khó của chèo, đòi hỏi diễn viên vừa hát, vừa múa, vừa chuyển cảm xúc liên tục giữa tỉnh và giả điên.

Kép và hề

Kép (vai nam) đi đứng đường hoàng, động tác rộng hơn đào. Hề là vai gây cười, động tác tự do, phóng đại, có khi dùng quạt rách, nón méo. Hề chèo là nơi múa gần với đời thường và ứng tác nhất.

Góc nhìn hôm nay: xem và học múa chèo ở đâu

Hà Nội có Nhà hát Chèo Việt Nam và Nhà hát Chèo Hà Nội, thường xuyên diễn vở và trích đoạn. Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, vẫn được gọi là đất chèo, có nhà hát chèo và nhiều câu lạc bộ chèo ở làng xã. Nhiều nơi khác ở đồng bằng Bắc Bộ còn chiếu chèo vào dịp hội làng.

Cách xem có ích cho người mê múa: chọn một trích đoạn ngắn như Thị Mầu lên chùa, xem hai ba diễn viên khác nhau diễn cùng một đoạn, rồi chú ý cách mỗi người cầm quạt, đi bước chèo, liếc mắt. Sẽ thấy rõ phần trình thức giống nhau và phần sáng tạo riêng.

Người học múa dân gian nên tập bước chèo trước tiên: nhún gối đều, thân không nảy. Bước này là nền cho rất nhiều tiết mục múa dân gian Bắc Bộ, không chỉ chèo.