Bachata là dòng nhạc và điệu nhảy đôi của Cộng hoà Dominica, hình thành ở vùng nông thôn và các khu lao động nghèo khoảng thập niên 1960, nhảy theo cụm tám phách với ba bước rồi một nhịp nhấn (gõ chân hoặc nảy hông) ở phách 4 và 8. Từng bị coi thường như nhạc quán rượu, bachata trở nên phổ biến toàn cầu từ thập niên 1990–2000, và năm 2019 UNESCO ghi danh âm nhạc và điệu nhảy bachata Dominica là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại.
Từ nhạc của "nỗi buồn" tới quốc hồn
Bachata ra đời trong những cộng đồng nông thôn và khu ven đô nghèo của Cộng hoà Dominica. Ban đầu đó là những bài hát với guitar, bongo, maracas hoặc güira, lời ca thường về tình yêu tan vỡ, nỗi buồn, rượu. Những bản thu âm đầu tiên được xem là bachata xuất hiện khoảng đầu thập niên 1960.
Suốt nhiều năm, bachata bị giới thượng lưu và đài phát thanh chính thống xem thường, gọi là nhạc của người nghèo, nhạc quán rượu, có khi bị gọi là "música de amargue" (nhạc của sự cay đắng). Nó sống trong quán bar, tụ điểm giải trí về đêm, các bữa tiệc xóm, được phát qua máy hát tự động hơn là trên sóng phát thanh.
Bước ngoặt đến từ đầu thập niên 1990, khi nhạc sĩ Juan Luis Guerra phát hành album Bachata Rosa (1990), đưa bachata vào dòng chính với phần hoà âm tinh tế hơn. Từ cuối thập niên 1990 và những năm 2000, các nhóm nhạc gốc Dominica ở New York, nổi bật là Aventura, đưa bachata pha R&B, pop tới giới trẻ khắp nước Mỹ và Mỹ Latinh. Ca sĩ chính của nhóm, Romeo Santos, sau này trở thành một trong những ngôi sao lớn nhất của dòng nhạc này.
Bước cơ bản: ba bước và một nhịp nhấn
Bachata là một trong những điệu nhảy đôi dễ bắt đầu nhất. Người nhảy đếm theo cụm 8:
- Phách 1, 2, 3: ba bước sang ngang (hoặc tiến, lùi).
- Phách 4: nhấn — gõ nhẹ mũi chân, nhấc gót, hay đẩy hông lên, tuỳ phong cách.
- Phách 5, 6, 7: ba bước về hướng ngược lại.
- Phách 8: nhấn lần nữa.
Hông chuyển động tự nhiên theo việc chuyển trọng tâm và gối hơi chùng. Tiếng guitar dẫn giai điệu, bongo và güira giữ nhịp, nên chỉ cần nghe tiếng güira lặp đều là có thể bắt được nhịp để vào bước.
Ba phong cách chính
| Phong cách | Nơi phát triển | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bachata Dominica (truyền thống) | Cộng hoà Dominica | Bước chân nhanh, nhiều biến tấu chân (footwork), chuyển giữa ôm kín và ôm mở, vui và tự nhiên, gắn chặt với nhạc |
| Bachata hiện đại (moderna) | Phổ biến ở các trường dạy nhảy quốc tế | Kết hợp bước cơ bản với xoay, tay kiểu salsa, một số chuyển động thân |
| Bachata sensual | Tây Ban Nha, từ khoảng thập niên 2000 | Nhiều sóng thân (body wave), xoay đầu, nghiêng người, chuyển động liền mạch, chậm; dẫn – theo bằng thân và hông |
Ngoài ra còn có những tên gọi khác như bachata fusion, bachatango (pha tango). Một số người nhảy, nhất là ở Dominica, nhắc rằng bachata sensual rất khác điệu nhảy gốc, và mong người học biết cả hai. Đây là chuyện tôn trọng gốc gác, không phải chuyện kiểu nào hay hơn.
Dẫn và theo trong bachata
Như salsa, bachata là điệu nhảy ứng tác: người dẫn đề xuất, người theo đáp lại. Ở kiểu Dominica, kết nối thường qua tay và khung tay, chuyển nhanh giữa ôm và tách. Ở kiểu sensual, phần lớn tín hiệu truyền qua thân người, vai, hông, đòi hỏi kỹ thuật cách ly cơ thể và sự tin tưởng giữa hai người.
Vì nhiều phong cách ôm gần, phép lịch sự trên sàn bachata càng quan trọng:
- Bắt đầu bằng khoảng cách thoải mái, chỉ ôm gần khi bạn nhảy tỏ ra dễ chịu.
- Không ép động tác ngả người, xoay đầu khi chưa biết bạn nhảy có học không; những động tác này có thể gây đau cổ nếu làm sai.
- Tôn trọng lời từ chối; một bài là đủ nếu ai đó không muốn nhảy tiếp.
Những hình bước đầu tiên nên học
Sau bước cơ bản sang ngang, phần lớn lớp bachata cho người mới đi theo một trình tự khá giống nhau. Đầu tiên là bước tiến – lùi trong tư thế ôm kín, giúp quen cảm giác dẫn bằng thân. Tiếp theo là xoay phải và xoay trái cho người theo dưới tay người dẫn, rồi xoay đôi khi cả hai cùng đổi chỗ. Sau đó là chuyển từ ôm kín sang ôm mở và ngược lại, một kỹ năng nhỏ nhưng quyết định độ mượt của cả bài. Khi đã quen, người học mới bắt đầu thêm bước chân trang trí kiểu Dominica hay sóng thân kiểu sensual. Học vững vài hình này còn giá trị hơn thuộc hai chục hình mà nhảy không theo nhạc.
Bachata và các điệu Latin khác
Người mới hay nhầm bachata với salsa, merengue hay rumba thể thao. Cách phân biệt nhanh:
- Bachata: ba bước rồi nhấn ở phách 4 và 8; nhạc guitar nổi bật; thường chậm và vừa.
- Salsa: ba bước rồi nghỉ ở phách 4 và 8, nhưng không có cú nhấn; nhạc kèn đồng, trống nhiều lớp, nhanh hơn.
- Merengue: cũng của Cộng hoà Dominica, bước đều từng phách như đi tại chỗ, nhạc rất nhanh và vui, rất dễ nhảy.
- Rumba thể thao: điệu chuẩn hoá trong khiêu vũ thể thao, có bộ bước cố định để thi, không phải điệu xã hội.
Bachata không nằm trong 10 điệu khiêu vũ thể thao, nhưng có giải thi riêng ở nhiều lễ hội nhảy Latin.
Di sản UNESCO và đời sống ở Dominica
Năm 2019, UNESCO ghi danh "Âm nhạc và điệu nhảy bachata Dominica" vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ nhấn mạnh bachata là một phần đời sống cộng đồng: người ta nhảy trong tiệc gia đình, quán xóm, lễ hội, và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách tự nhiên.
Ở Dominica, bachata không chỉ là thứ học trong phòng tập. Người ta học bằng cách nhảy với bố mẹ, anh chị, hàng xóm. Đó là lý do bachata Dominica giữ nhiều bước chân vui, ứng tác, ít khuôn mẫu hơn các kiểu được dạy ở trường quốc tế.
Học bachata: lời khuyên cho người mới
- Bắt đầu bằng bước cơ bản sang ngang, tập theo nhạc chậm tới khi không cần đếm.
- Nghe nhiều bachata để nhận ra các đoạn trong bài, nhất là đoạn "majao" (nhạc dồn lên) và đoạn nhẹ, để thay đổi cách nhảy theo.
- Học thử cả kiểu Dominica và kiểu sensual trước khi chọn hướng; bước chân Dominica giúp nghe nhạc tốt hơn.
- Ở Việt Nam, các câu lạc bộ salsa thường dạy kèm bachata và có social chung, thông báo qua mạng xã hội. Nên học thử một buổi trước khi đăng ký khoá.
- Với động tác ngả người, sóng thân: khởi động cổ, lưng kỹ; đau cổ hoặc lưng kéo dài thì nên đi khám thay vì cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Bachata là gì?
Bachata là dòng nhạc và điệu nhảy đôi của Cộng hoà Dominica, hình thành khoảng thập niên 1960. Điệu nhảy đếm theo cụm 8 với ba bước rồi một nhịp nhấn ở phách 4 và 8, nhạc nổi bật tiếng guitar.
Bachata được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2019, UNESCO ghi danh âm nhạc và điệu nhảy bachata Dominica là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Bachata và salsa khác nhau thế nào?
Cả hai đều ba bước trong mỗi nửa cụm 8, nhưng bachata có cú nhấn ở phách 4 và 8, còn salsa nghỉ ở phách đó. Nhạc bachata nổi tiếng guitar, thường chậm hơn; nhạc salsa nhiều kèn đồng và trống, nhanh hơn.
Bachata sensual là gì?
Bachata sensual là phong cách phát triển ở Tây Ban Nha từ khoảng thập niên 2000, nhiều sóng thân, xoay đầu, nghiêng người, chuyển động liền mạch. Nó khác khá xa bachata truyền thống của Dominica vốn nhiều bước chân vui và nhanh.
Bachata có dễ học không?
Bước cơ bản của bachata thuộc loại dễ nhất trong các điệu nhảy đôi, nhiều người nhảy được sau một buổi. Muốn dẫn – theo tốt và nhảy nhiều phong cách thì cần luyện lâu dài.