Flamenco: nhảy, hát, đàn của vùng Andalusia và những điều cần biết

Flamenco là nghệ thuật của vùng Andalusia, miền nam Tây Ban Nha, gồm ba thành phần gắn chặt với nhau: hát (cante), đàn guitar (toque) và nhảy (baile), cùng tiếng vỗ tay (palmas) và tiếng hô cổ vũ (jaleo). Nó hình thành qua nhiều thế kỷ từ sự gặp gỡ của người Gitano (Roma) với văn hoá dân gian Andalusia và những dấu vết Ả Rập, Do Thái, Castilla. Năm 2010, UNESCO ghi danh flamenco là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.

Flamenco không chỉ là nhảy

Nhiều người biết flamenco qua hình ảnh vũ công mặc váy đỏ xoè, gõ gót giày. Nhưng trong một buổi flamenco truyền thống, người hát mới là trung tâm. Người đàn đi theo và đối thoại với giọng hát, người nhảy "dịch" tiếng hát và tiếng đàn thành chuyển động. Ba người lắng nghe nhau liên tục, nhiều phần được ứng tác ngay trên sân khấu theo những quy ước chung.

• Cante (hát): giọng hát khàn, nhiều luyến láy, chất chứa cảm xúc mãnh liệt, từ nỗi đau tới niềm vui.
• Toque (đàn): guitar flamenco với các kỹ thuật như vê dây (rasgueado), gõ vào mặt đàn.
• Baile (nhảy): chuyển động chân, tay, thân, kèm tiếng gót giày làm thành một nhạc cụ.
• Palmas, jaleo: vỗ tay theo nhịp và những tiếng hô như "¡olé!" cổ vũ người biểu diễn.

Nguồn gốc: một nghệ thuật của nhiều dòng chảy

Người Gitano tới bán đảo Iberia khoảng thế kỷ 15. Ở Andalusia, họ sống cạnh những cộng đồng mang ký ức của nhiều thế kỷ văn hoá Hồi giáo và Do Thái, cùng nông dân Andalusia với kho dân ca riêng. Flamenco thành hình chậm rãi trong các gia đình, các xóm Gitano ở Sevilla, Jerez, Cádiz và các thành phố khác, truyền miệng qua nhiều thế hệ. Vì thiếu tư liệu viết từ thời đầu, nguồn gốc chính xác của flamenco và của chính chữ "flamenco" vẫn còn nhiều giả thuyết tranh cãi.

Từ khoảng giữa thế kỷ 19, flamenco bước ra công chúng qua các café cantante, quán cà phê có sân khấu biểu diễn. Đây là giai đoạn các nghệ sĩ chuyên nghiệp xuất hiện, các hình thức nhảy, hát được định hình. Sang thế kỷ 20, flamenco lên sân khấu nhà hát, rồi tới các tablao, nhà hàng – sân khấu chuyên biểu diễn flamenco, nhiều nơi vẫn hoạt động tới nay.

Palo và compás: khung nhịp của flamenco

Flamenco không có một điệu duy nhất mà có hàng chục palo, mỗi palo là một dạng hát – nhảy với nhịp, cảm xúc, nguồn gốc riêng. Khung nhịp lặp lại gọi là compás. Nhiều palo dùng chu kỳ 12 phách, với các phách nhấn ở 3, 6, 8, 10, 12, tạo cảm giác lệch nhịp đặc trưng.

Kỹ thuật nhảy flamenco

Đôi chân là nhạc cụ

Kỹ thuật zapateado dùng các phần của bàn chân để tạo âm thanh: gót (tacón), cả bàn (planta), mũi (punta), và cả mép bàn chân. Giày flamenco có đinh nhỏ ở mũi và gót để âm thanh vang, sắc. Vũ công giỏi có thể tạo chuỗi âm thanh rất nhanh, rồi bất chợt im lặng tuyệt đối.

Tay, cổ tay và thân

• Braceo: đường cánh tay mềm, cong, như uốn quanh thân.
• Floreo: xoay cổ tay và các ngón tay như bông hoa nở, đặc biệt đẹp ở vũ công nữ.
• Thân người: ngực nâng, lưng thẳng hoặc ngả ra sau, đầu kiêu hãnh.

Cấu trúc một đoạn nhảy

Phần nhảy thường có những điểm mốc chung: llamada (lời gọi, báo cho người hát và người đàn biết vũ công sắp đổi đoạn), remate (cú chốt dứt khoát), escobilla (đoạn trổ tài chân dài). Nhờ các tín hiệu này, ba nghệ sĩ có thể ứng tác cùng nhau mà vẫn khớp.

Duende: thứ khán giả flamenco chờ đợi

Người mê flamenco hay nói tới duende, một khoảnh khắc khi người hát, người đàn hay người nhảy chạm tới cảm xúc sâu tới mức cả phòng lặng đi. Nhà thơ Federico García Lorca từng có một bài diễn thuyết nổi tiếng về duende vào thập niên 1930, mô tả nó như một sức mạnh bí ẩn trỗi lên từ bên trong người nghệ sĩ, không học được bằng kỹ thuật. Với khán giả, điều này có nghĩa là đừng chỉ chờ những đoạn gõ chân nhanh. Đôi khi khoảnh khắc đáng nhớ nhất lại là một cái nhìn, một dáng tay dừng lại, hay vài câu hát khàn trong im lặng.

Trang phục và đạo cụ

• Traje de flamenca: váy bó thân, xoè nhiều tầng bèo ở dưới, thường thấy ở hội làng và sân khấu.
• Bata de cola: váy đuôi dài, vũ công phải đá, xoay đuôi váy bằng chân, kỹ thuật rất khó.
• Mantón: khăn choàng lớn có tua, được vung, xoay như một phần vũ đạo.
• Quạt (abanico) và castanets: castanets hay gặp hơn trong múa cổ điển Tây Ban Nha; nhiều tiết mục flamenco thuần không dùng.
• Vũ công nam thường mặc quần ống cao, áo sơ mi, áo gi lê, giày gót vững.

Những tên tuổi lớn

Lịch sử flamenco có nhiều nghệ sĩ huyền thoại. Một số cái tên được nhắc thường xuyên:

• Carmen Amaya: vũ công Gitano nửa đầu thế kỷ 20, nổi tiếng với tốc độ chân và năng lượng phi thường, từng biểu diễn ở nhiều nước.
• Antonio Gades: vũ công, biên đạo đưa flamenco lên sân khấu kịch múa; ông hợp tác với đạo diễn Carlos Saura trong các phim múa như Carmen (1983).
• Paco de Lucía (guitar) và Camarón de la Isla (hát): hai nghệ sĩ làm mới âm nhạc flamenco từ thập niên 1960–1970.
• Các vũ công đương đại như Sara Baras, Joaquín Cortés, Israel Galván mỗi người theo một hướng, từ trình diễn quy mô lớn tới thử nghiệm.

Xem và học flamenco

Ở Tây Ban Nha, Sevilla có lễ hội Bienal de Flamenco, Jerez có lễ hội flamenco hằng năm, Granada có các hang Sacromonte với lối biểu diễn zambra, Madrid và Sevilla có nhiều tablao. Khi xem ở tablao, nên giữ yên lặng trong phần hát chậm; vỗ tay và hô "olé" là được chào đón, nhưng vỗ lệch nhịp có thể làm rối nghệ sĩ.

Ở Việt Nam, flamenco có mặt ở một số câu lạc bộ, trường dạy nhảy tại Hà Nội và TP.HCM, cùng các buổi biểu diễn trong sự kiện văn hoá Tây Ban Nha. Người mới học thường bắt đầu với sevillanas hoặc tangos flamencos vì nhịp dễ, sau đó mới học compás 12 phách. Giày flamenco khá nặng và bài tập gõ chân nhiều, nên cần khởi động cổ chân, bắp chân, và tập trên sàn gỗ có độ đàn hồi thay vì sàn bê tông.