Người múa dân gian Việt không đếm cụm 8 như lớp nhảy hiện đại mà bám theo ba nguồn nhịp: tiếng trống hoặc tiếng phách gõ, nhịp gõ của thanh sạp, và tiếng cồng chiêng; trong múa có lời hát, câu múa còn đi theo câu hát. Vì nhạc dân gian Việt thường ở nhịp 2/4 và câu hát dài ngắn theo lời thơ, người múa phải nghe câu nhạc chứ không ép động tác vào khuôn 8 phách.
Vì sao hệ đếm 8 không luôn hợp với múa dân gian
Hệ đếm 8 sinh ra cho nhạc 4/4 có câu nhạc đều đặn. Nhạc dân gian Việt khác ở mấy điểm:
- Nhịp 2/4 phổ biến: mỗi ô nhịp chỉ hai phách. Phách mạnh đến dày hơn, người múa nhún nhiều hơn.
- Câu nhạc theo lời thơ: thơ lục bát có câu 6 chữ và câu 8 chữ; khi phổ nhạc, có chữ ngân dài, có chữ đi nhanh, nên câu nhạc không phải lúc nào cũng tròn 8 phách.
- Đoạn nhạc nối: giữa các câu hát thường có đoạn nhạc đàn nối. Trong chèo, đoạn này gọi là lưu không. Người múa thường dùng nó để đổi đội hình, đổi thế quạt.
- Tốc độ co giãn: người hát dân ca có thể ngân lâu hơn ở một chữ, nhạc cụ đi theo. Người múa phải chờ, không chạy trước.
Điều đó không có nghĩa người múa dân gian không đếm. Họ vẫn đếm, nhưng đếm theo đơn vị câu, và luôn kiểm tra lại bằng tai. Phần lý thuyết về số chỉ nhịp và nhịp lao động trong dân ca đã có ở wiki nhịp điệu khác trong hệ; bài này nói chuyện cơ thể người múa.
Theo trống và tiếng gõ
Trong múa dân gian người Việt, tiếng gõ (trống, phách, sênh, mõ) là nguồn nhịp rõ nhất.
Nhún theo phách mạnh
Động tác cơ bản của nhiều điệu múa người Việt là nhún: gối khuỵu nhẹ đúng phách mạnh, nâng lên ở phách nhẹ. Với nhịp 2/4, người múa nhún một lần mỗi ô nhịp, hoặc nhún mỗi phách ở đoạn vui. Nhún đều là thứ khiến đội múa trông "cùng một hơi thở".
Trống đổi nhịp, người múa đổi động tác
Ở các tiết mục múa trống cơm, múa sênh tiền, nhạc cụ nằm ngay trong tay người múa. Tiếng gõ của chính họ phải đúng nhịp với dàn nhạc. Người múa vì thế vừa là vũ công vừa là nhạc công, phải luyện tay gõ riêng trước khi ghép động tác.
Dồn nhịp ở đoạn kết
Nhiều tiết mục dân gian kết bằng đoạn trống dồn, nhanh dần. Người múa tăng tốc độ nhún, xoay, đổi đội hình nhanh hơn. Khó nhất là giữ đội hình gọn khi nhịp nhanh, vì ai cũng có xu hướng chạy trước trống.
Theo sạp
Trong múa sạp của người Thái, Mường, nhịp không đến từ dàn nhạc mà từ chính đội gõ sạp. Nhịp phổ biến là "mở, mở, chập": hai lần gõ xuống thanh đế, một lần chập hai thanh. Nguồn gốc và cách dựng múa sạp được nói ở bài riêng trong danh mục múa các dân tộc; ở đây chỉ nói về cách người múa nghe nhịp.
- Nghe tiếng chập, không nghe tiếng mở: tiếng chập là tín hiệu nguy hiểm, chân phải ra ngoài trước nó. Người múa giỏi "nghe trước" tiếng chập bằng cách đếm.
- Đội gõ là nhạc trưởng: khi đội gõ tăng tốc, người múa đi theo, không bao giờ ngược lại.
- Nhìn và nghe cùng lúc: người múa sạp nhìn tay đội gõ để bắt nhịp, khác với các điệu chỉ cần nghe.
Theo chiêng
Ở Tây Nguyên, vòng xoang đi theo tiếng cồng chiêng. Nhịp chiêng đều, lặp lại, dài hơi; mỗi bài chiêng có một vòng âm thanh lặp, các chiếc chiêng thay nhau vang. Người múa xoang không đếm số mà "nhập" vào vòng âm thanh ấy: nhún gối ở tiếng chiêng nặng, bước theo vòng lặp.
Với người quen nhạc 4/4, nhịp chiêng lúc đầu có vẻ khó bắt vì các tiếng đan xen nhau. Mẹo là chọn một chiếc chiêng có âm trầm nhất và nhún theo nó, như cách người nhảy hiện đại nhún theo tiếng kick.
Theo câu hát
Trong nhiều tiết mục múa có lời (múa nón, múa quạt, múa trong chèo), động tác gắn với chữ hát. Một số nguyên tắc người múa hay được dạy:
- Động tác lớn ở chữ quan trọng: chữ được nhấn hoặc ngân dài là lúc mở quạt, nghiêng nón, xoay người.
- Giữ tư thế ở chỗ ngân: khi ca sĩ ngân một chữ hai, ba phách, người múa giữ dáng hoặc chuyển động rất chậm, không vội sang động tác mới.
- Đổi đội hình ở đoạn nhạc nối: khi lời hát tạm dừng, đội múa có thời gian di chuyển.
- Tôn trọng tinh thần lời ca: lời vui thì động tác tươi, nhịp nhún nảy; lời buồn thì chậm, mềm.
Bảng so sánh ba nguồn nhịp
| Nguồn nhịp | Tiết mục điển hình | Người múa nghe gì | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Trống, phách, sênh | Múa trống cơm, sênh tiền, múa trong chèo | Phách mạnh để nhún, chỗ trống dồn | Chạy trước trống ở đoạn kết |
| Thanh sạp | Múa sạp Thái, Mường | Tiếng chập của tre | Ra khỏi sạp muộn |
| Cồng chiêng | Múa xoang Tây Nguyên | Âm chiêng trầm nhất trong vòng lặp | Cố đếm số thay vì nhập vào vòng |
| Câu hát | Múa nón, múa quạt có lời | Chữ nhấn, chỗ ngân, đoạn nhạc nối | Đổi động tác giữa chữ ngân |
Bài tập cho người múa dân gian
Bài tập 1: Nhún 2/4
- Chọn một bài dân ca vui, nhịp 2/4 (nhiều bài dân ca Bắc Bộ, Trung Bộ có tiết tấu này).
- Đứng hai chân chữ V, nhún nhẹ ở phách mạnh mỗi ô nhịp. Tay đặt hông.
- Sau 2 phút, chuyển sang nhún mỗi phách. So sánh cảm giác: một chậm rãi, một nảy vui.
Bài tập 2: Đếm theo câu hát
- Chép lời một bài dân ca ra giấy, mỗi câu một dòng.
- Nghe và đếm xem mỗi câu dài bao nhiêu phách, đánh dấu chữ ngân dài.
- Gắn một động tác tay cho mỗi câu: động tác bắt đầu ở chữ đầu câu, dừng ở chữ ngân.
Bài tập 3: Sạp không tre
- Vẽ hai vạch phấn song song trên sàn. Một người vỗ tay theo "mở, mở, chập".
- Người múa bước vào giữa hai vạch ở hai phách mở, bước ra ở phách chập.
- Khi đã chắc, mới chuyển sang tre thật, gõ chậm.
Bài tập 4: Nghe chiêng
Tìm một bản ghi âm cồng chiêng Tây Nguyên. Nghe 3 phút, chỉ tìm âm trầm nhất và gõ nhẹ ngón tay theo nó. Sau đó đứng dậy, bước chậm theo vòng tròn, nhún ở âm ấy.
Lời khuyên khi dựng tiết mục
Khi dựng múa dân gian cho văn nghệ, hãy nghe bài nhạc thật nhiều lần trước khi nghĩ động tác. Ghi lại cấu trúc: có mấy câu hát, đoạn nhạc nối dài bao nhiêu, chỗ nào trống dồn. Đừng vội cắt nhạc dân gian cho tròn cụm 8; cắt sai chỗ sẽ làm mất câu hát, nghe rất "cụt". Nếu cần rút gọn, hãy cắt theo câu trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Múa dân gian Việt có đếm 5, 6, 7, 8 không?
Có thể dùng để bắt đầu, nhưng người múa dân gian thường đếm theo câu hát và tiếng trống, không ép vào cụm 8. Nhạc dân gian hay ở nhịp 2/4 và câu nhạc dài ngắn theo lời thơ.
Nhạc dân gian Việt thường nhịp mấy?
Nhiều bài dân ca có nhịp 2/4, cũng có bài nhịp tự do hoặc nhịp khác tuỳ thể loại. Người múa nên nghe từng bài để xác định phách mạnh.
Múa sạp nghe nhịp thế nào?
Người múa sạp nghe tiếng chập của thanh tre và nhìn tay đội gõ. Chân phải ra khỏi lòng sạp trước tiếng chập; khi đội gõ tăng tốc, người múa đi theo.
Lưu không trong chèo là gì với người múa?
Lưu không là đoạn nhạc nối giữa các câu hát trong chèo. Với người múa, đây là khoảng thời gian để đổi đội hình hoặc chuyển động tác mà không cần bám chữ hát.
Múa xoang có đếm nhịp không?
Người múa xoang thường không đếm số mà nhập vào vòng âm thanh lặp của cồng chiêng, nhún theo tiếng chiêng nặng. Người mới có thể chọn âm chiêng trầm nhất để bám theo.
