Salsa là điệu nhảy đôi xã hội có gốc từ son Cuba và mambo, rồi được định hình và mang tên "salsa" ở New York trong thập niên 1960–1970, khi nhạc sĩ, vũ công gốc Cuba, Puerto Rico và nhiều nước Mỹ Latinh khác gặp nhau ở thành phố này. Ngày nay salsa có nhiều phong cách: Cuba (casino, rueda), Los Angeles (nhảy "on1"), New York (nhảy "on2") và Colombia (vùng Cali). Salsa không thuộc 10 điệu khiêu vũ thể thao, nó sống chủ yếu ở các buổi tiệc nhảy, câu lạc bộ và lễ hội salsa.
Gốc Cuba: son, danzón và mambo
Gốc sâu nhất của salsa là son cubano, dòng nhạc – nhảy hình thành ở miền đông Cuba rồi phổ biến ở Havana đầu thế kỷ 20, kết hợp guitar, ca hát Tây Ban Nha với nhịp trống, nhịp gõ gốc Phi. Người Cuba nhảy son theo đôi, bước nhỏ, mềm.
Thập niên 1940–1950, mambo bùng nổ, từ Cuba lan tới Mexico và New York. Ở New York, Palladium Ballroom nổi tiếng là nơi các vũ công mambo trình diễn những bước chân nhanh, xoay, ứng tác đầy kỹ thuật. Cùng thời, cha cha cha ra đời ở Cuba. Nhiều kỹ thuật và tinh thần của salsa sau này thừa hưởng trực tiếp từ những sàn mambo ấy.
Ở Cuba, từ khoảng thập niên 1950, người ta nhảy kiểu casino, đặt theo tên các câu lạc bộ xã hội (casino deportivo) nơi điệu nhảy phổ biến. Từ đó có rueda de casino: nhiều cặp đứng thành vòng tròn, một người hô tên hình, các cặp làm cùng lúc và đổi bạn nhảy theo vòng.
New York và cái tên "salsa"
Thập niên 1960–1970, New York có cộng đồng Puerto Rico rất đông cùng người gốc Cuba, Dominica, Colombia và các nước khác. Âm nhạc của họ pha trộn son, mambo, nhạc Puerto Rico, jazz, tạo nên âm thanh mới. Hãng đĩa Fania Records, do Johnny Pacheco và Jerry Masucci thành lập năm 1964, đóng vai trò lớn trong việc đưa âm thanh này ra khắp nơi.
Chữ "salsa" (nghĩa đen là nước sốt) được dùng rộng rãi như một cái tên chung cho dòng nhạc này từ khoảng thập niên 1970, phần nào vì nhu cầu quảng bá. Nhiều nhạc sĩ gốc Cuba từng nói salsa thực chất là son và mambo mang tên mới. Đó là một tranh luận vẫn còn: salsa là thể loại mới hay chỉ là nhãn mới của nhạc Cuba. Với người nhảy, điều đáng nhớ là salsa mang trong mình nhiều nguồn, không thuộc về riêng một nước.
Những tên tuổi âm nhạc gắn với thời kỳ này như ca sĩ Celia Cruz, nhạc sĩ Tito Puente là những người được nhắc nhiều nhất khi nói về nhạc salsa.
Các phong cách salsa
| Phong cách | Nơi phát triển | Đặc điểm nhảy |
|---|---|---|
| Salsa Cuba (casino) | Cuba | Hai người xoay vòng quanh nhau, nhiều chuyển động thân, tay đan phức tạp; có rueda de casino theo vòng tròn |
| Salsa Los Angeles (LA style) | Los Angeles, Mỹ | Nhảy theo đường thẳng (slot), vào nhịp ở phách 1 ("on1"), nhiều xoay nhanh, nâng, đậm tính trình diễn |
| Salsa New York (mambo) | New York, Mỹ | Nhảy theo đường thẳng, nhấn bước ở phách 2 ("on2"), mượt, nhiều bước chân (shines) gốc mambo |
| Salsa Colombia (Cali) | Cali, Colombia | Bước chân rất nhanh, nhỏ, ít xoay tay, nhịp nhạc nhanh; Cali tự gọi là thủ đô salsa |
Kiểu New York "on2" gắn với tên vũ công, giáo viên Eddie Torres, người góp phần hệ thống hoá cách dạy kiểu này. Ở các thành phố lớn, nhiều trường dạy cả on1 và on2, người nhảy chuyển qua lại tuỳ bạn nhảy và tuỳ bài.
Bước cơ bản và cách đếm
Salsa đếm theo cụm 8: "1-2-3, (4), 5-6-7, (8)". Người nhảy bước ba bước, nghỉ một phách, rồi bước ba bước, nghỉ một phách. Khác biệt giữa on1 và on2 là bước "đột phá" (break step, bước tiến hoặc lùi đổi hướng) rơi vào phách nào:
- On1: bước đột phá ở phách 1 và 5. Dễ nghe hơn cho người mới vì trùng với phách mạnh rõ nhất.
- On2: bước đột phá ở phách 2 và 6. Người nhảy kiểu này nói nó hoà với nhịp trống conga và cảm giác mượt hơn.
- Kiểu Cuba: thường nhảy "a contratiempo" hoặc theo cảm giác nhạc, ít bám chặt vào một quy ước đếm.
Một số hình cơ bản người mới học: basic tiến lùi, side basic, cross body lead (người dẫn mở đường cho người theo đi ngang qua), right turn, left turn, copa. Chuyện bắt nhịp chi tiết hơn có ở danh mục nhịp điệu cho người nhảy.
Shines: lúc mỗi người tự nhảy
Trong một bài salsa, hai người không phải lúc nào cũng nắm tay. Có những đoạn họ buông nhau ra, mỗi người tự nhảy một chuỗi bước chân gọi là shines (hay footwork), rồi nối lại khi nhạc chuyển đoạn. Shines thừa hưởng nhiều từ mambo của thập niên 1950 và từ nhảy jazz: bước chéo chân, xoay gót, những cú lướt nhanh. Ở kiểu New York, shines được coi trọng đặc biệt; ở kiểu Cuba, người nhảy có thể thêm chuyển động vai, thân gốc Afro-Cuba. Tập shines một mình cũng là cách tốt để cải thiện nhịp và thăng bằng khi chưa có bạn nhảy.
Đi social: văn hoá của sàn salsa
Salsa sống ở các buổi social, nơi ai cũng có thể mời ai nhảy. Vài điều được cộng đồng salsa ở nhiều nước coi là phép lịch sự:
- Mời nhảy bằng lời hoặc chìa tay; chấp nhận lời từ chối nhẹ nhàng.
- Người dẫn chọn hình bước hợp trình độ người theo, không ép xoay liên tục, không làm động tác nâng, nhào trên sàn đông.
- Không "dạy" bạn nhảy giữa bài khi họ không hỏi.
- Giữ vệ sinh cá nhân, mang khăn, áo thay vì salsa rất ra mồ hôi.
- Cảm ơn sau mỗi bài; thường mỗi lượt mời là một bài.
Các lễ hội salsa (congress) ở nhiều nước kéo dài vài ngày, gồm lớp học ban ngày, biểu diễn và social tới khuya, là nơi người nhảy từ nhiều thành phố gặp nhau.
Salsa và khiêu vũ thể thao
Người mới thường hỏi salsa và Cha cha cha, Rumba trong khiêu vũ thể thao có giống nhau không. Chúng có chung nguồn gốc Cuba, cùng dùng một số khái niệm như chuyển động hông, xoay dưới tay. Nhưng salsa là điệu xã hội, ứng tác, dẫn – theo, nhạc nhanh hơn, ít quy chuẩn kỹ thuật; Cha cha cha và Rumba thể thao có bộ bước chuẩn, dựng bài để thi. Có những giải thi salsa riêng, kể cả giải quốc tế, nhưng salsa không nằm trong 10 điệu của WDSF.
Salsa ở Việt Nam
Ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng có các câu lạc bộ, trường dạy salsa, thường đi kèm bachata và kizomba. Các buổi social được tổ chức đều đặn ở quán bar, nhà hàng, phòng tập, thông báo qua mạng xã hội. Người mới có thể bắt đầu bằng khoá cơ bản vài tuần rồi tham gia social để làm quen. Học phí và lịch học khác nhau giữa các nơi, nên hỏi trực tiếp và có thể học thử một buổi trước khi đăng ký.
Câu hỏi thường gặp
Salsa có nguồn gốc từ đâu?
Salsa có gốc từ son Cuba và mambo, rồi được định hình và mang tên salsa ở New York thập niên 1960–1970 nhờ cộng đồng người Cuba, Puerto Rico và Mỹ Latinh. Vì vậy salsa là sản phẩm của cả Cuba lẫn New York.
Salsa on1 và on2 khác nhau thế nào?
Cả hai đều đếm cụm 8 với ba bước rồi nghỉ, nhưng on1 đặt bước đổi hướng ở phách 1 và 5, còn on2 đặt ở phách 2 và 6. On1 thường dễ nghe hơn cho người mới, on2 gắn với phong cách New York.
Salsa có phải khiêu vũ thể thao không?
Không. Salsa là điệu nhảy xã hội, không thuộc 10 điệu Standard và Latin của khiêu vũ thể thao, dù có các giải thi salsa riêng.
Rueda de casino là gì?
Rueda de casino là kiểu nhảy salsa Cuba trong đó nhiều cặp đứng thành vòng tròn, một người hô tên hình bước và mọi cặp làm cùng lúc, thường đổi bạn nhảy theo vòng. Đây là cách nhảy rất vui cho nhóm đông.
Học salsa bao lâu thì đi social được?
Nhiều người có thể tham gia social sau khoảng vài tuần học cơ bản, khi đã nắm bước, cross body lead và vài cách xoay. Nhảy social nhiều chính là cách tiến bộ nhanh nhất.