Ballet ở Việt Nam được đào tạo bài bản từ cuối thập niên 1950, theo mô hình trường múa của Liên Xô, và hiện được biểu diễn chủ yếu bởi hai đơn vị: Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam ở Hà Nội và Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO). "Nhạc vũ kịch" là cách gọi gộp nhạc kịch (opera) và vũ kịch (ballet, múa kịch), nên hai nhà hát này vừa có dàn nhạc giao hưởng, ca sĩ opera, vừa có đoàn ballet. Bên cạnh các vở kinh điển châu Âu, ballet Việt còn dàn dựng những vũ kịch đề tài Việt Nam.
Ballet đến Việt Nam bằng con đường nào
Trước năm 1945 đã có những lớp ballet nhỏ ở Hà Nội, Sài Gòn, chủ yếu cho con em người Pháp và gia đình khá giả. Nhưng ballet như một ngành đào tạo chuyên nghiệp chỉ thật sự bắt đầu khi Trường Múa Việt Nam ra đời năm 1959 với sự giúp đỡ của chuyên gia nước ngoài, trong đó có các giáo viên từ Liên Xô.
Hệ thống họ mang tới chủ yếu là phương pháp Vaganova, tên của bà Agrippina Vaganova (1879–1951), người hệ thống hoá cách dạy ballet ở Leningrad (nay là Saint Petersburg). Phương pháp này nổi tiếng với giáo trình nhiều năm, chú trọng sức mạnh lưng, đôi tay mềm và biểu cảm, bước nhảy cao. Đến nay, lớp ballet cơ bản trong các trường múa Việt Nam vẫn mang dấu ấn rõ của truyền thống Nga.
Từ thập niên 1960–1980, nhiều học sinh Việt Nam được gửi sang Liên Xô và các nước Đông Âu học ballet nhiều năm. Khi về nước, họ thành lực lượng diễn viên, giáo viên, biên đạo ballet nòng cốt. Nhờ thế hệ này mà Việt Nam có thể tự dàn dựng những vở ballet trọn vẹn.
Hai nhà hát chính và cách họ làm việc
Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam (Hà Nội)
Tên tiếng Anh là Vietnam National Opera and Ballet. Đơn vị này có đoàn múa ballet, đoàn nhạc kịch, dàn nhạc giao hưởng. Các buổi diễn lớn thường diễn ra ở Nhà hát Lớn Hà Nội. Ngoài ballet cổ điển, nhà hát còn dựng các tác phẩm múa đương đại, chương trình hoà nhạc kết hợp múa, và hợp tác với biên đạo, đạo diễn nước ngoài.
Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO)
HBSO là đơn vị cùng loại ở phía Nam, thường biểu diễn tại Nhà hát Thành phố trên đường Đồng Khởi. Nhà hát có đoàn ballet, dàn nhạc giao hưởng, ca sĩ thính phòng – nhạc kịch, và có lịch diễn khá đều theo mùa. Trong những năm gần đây, HBSO nhiều lần dựng các vở ballet trọn vẹn và các chương trình ballet cuối năm thu hút gia đình có trẻ nhỏ.
Khác với các nhà hát ballet lớn ở châu Âu có lịch diễn gần như mỗi tối, ballet ở Việt Nam diễn theo đợt. Một vở trọn vẹn có thể chỉ diễn vài đêm trong năm, nên người muốn xem cần theo dõi lịch từ sớm.
Những vở thường được dàn dựng
Ballet ở Việt Nam đi theo ba hướng: vở kinh điển châu Âu, vũ kịch đề tài Việt Nam, và tác phẩm ngắn, đương đại.
| Hướng | Ví dụ, đặc điểm | Khó ở đâu |
|---|---|---|
| Ballet kinh điển | Hồ thiên nga, Kẹp hạt dẻ, Giselle, hoặc các trích đoạn nổi tiếng (pas de deux, điệu múa của bốn thiên nga nhỏ) | Cần đoàn múa đông, đều; vai chính đòi hỏi kỹ thuật mũi chân, xoay fouetté, nâng đỡ đôi |
| Vũ kịch đề tài Việt Nam | Lấy cổ tích, truyền thuyết, văn học Việt; dùng kỹ thuật ballet kết hợp chất liệu múa dân tộc | Phải tìm được ngôn ngữ chung giữa động tác mũi chân châu Âu và dáng tay, dáng người Việt |
| Tác phẩm ngắn, đương đại | Tiết mục 10–30 phút trong chương trình hoà nhạc, liên hoan, hợp tác quốc tế | Diễn viên ballet phải học thêm cách dùng sàn, thả lỏng, ứng tác |
Với vở kinh điển, các nhà hát Việt Nam thường dựng theo phiên bản quen thuộc của truyền thống Nga, có điều chỉnh cho số lượng diễn viên và điều kiện sân khấu. Đôi khi vai chính được mời nghệ sĩ khách mời quốc tế diễn cùng diễn viên Việt Nam.
"Vũ kịch" và "múa kịch": cách gọi kiểu Việt
Trong tiếng Việt, "ballet" có khi được gọi là "vũ kịch", có khi giữ nguyên chữ ballet. Còn "múa kịch" thường chỉ những tác phẩm múa có cốt truyện, nhân vật, xung đột, dù dùng kỹ thuật ballet hay múa dân tộc. Một tác phẩm múa kịch có thể dài cả buổi, chia màn như vở kịch, nhưng không có lời thoại.
Cách hiểu thực tế cho khán giả: khi thấy chữ "vũ kịch" trên áp phích, gần như chắc chắn đó là một vở có cốt truyện, kéo dài một buổi tối, có dàn nhạc. Còn "chương trình ca múa nhạc" là tổ hợp nhiều tiết mục ngắn, mỗi tiết mục vài phút.
Diễn viên ballet Việt: thuận lợi và thử thách
- Đào tạo nền vững: học sinh ballet trong trường múa học nhiều năm theo giáo trình chuẩn, nhiều người đạt giải ở các cuộc thi múa trong nước và có cơ hội tham gia các liên hoan, cuộc thi quốc tế.
- Đoàn múa nhỏ: số lượng diễn viên ballet ở mỗi nhà hát không đông như các đoàn lớn của thế giới, nên một số vở phải tăng cường học sinh hoặc giản lược đội hình.
- Ít đêm diễn: diễn theo đợt nghĩa là diễn viên ít cơ hội đứng sân khấu với vai lớn, trong khi kỹ năng sân khấu chỉ chín qua nhiều đêm diễn.
- Tuổi nghề ngắn: như mọi diễn viên ballet, họ thường chuyển sang dạy và biên đạo khi qua tuổi đỉnh cao.
- Cơ hội ra quốc tế: các chương trình trao đổi, học bổng, hợp tác dựng vở mở ra con đường học tiếp hoặc biểu diễn ở nước ngoài.
Ballet ngoài nhà hát: lớp học cho trẻ và người lớn
Song song với ballet chuyên nghiệp, phong trào học ballet ở các thành phố lớn phát triển mạnh trong khoảng hai thập niên gần đây. Có các trung tâm dạy ballet cho trẻ em theo giáo trình quốc tế như của Royal Academy of Dance (RAD), lớp ballet cho người lớn đi làm, lớp ballet kết hợp thể dục. Nhiều giáo viên là diễn viên đã hoặc đang làm việc ở các nhà hát.
Với trẻ nhỏ, phụ huynh cần biết một điểm quan trọng: không nên cho con lên giày mũi cứng sớm. Việc lên mũi chân cần giáo viên có chuyên môn đánh giá độ sẵn sàng của từng em, thường sau vài năm học nền và không trước khoảng 11–12 tuổi, nhưng không có con số tuổi tuyệt đối nào áp cho mọi trẻ. Chi tiết hơn có trong danh mục ballet của wiki.
Đi xem ballet ở Việt Nam: vài kinh nghiệm
- Theo dõi lịch trên trang chính thức của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam, HBSO, Nhà hát Lớn Hà Nội, Nhà hát Thành phố. Vé các vở trọn vẹn mùa cuối năm thường hết sớm.
- Đọc trước tóm tắt vở: ballet không có lời, biết cốt truyện giúp hiểu từng màn.
- Đến sớm 20–30 phút, vì sau khi mở màn nhiều nhà hát chỉ cho vào ở giữa hai màn.
- Không chụp ảnh có đèn flash: ánh đèn đột ngột có thể làm diễn viên mất tập trung khi xoay, nhảy.
- Vỗ tay đúng lúc: khán giả ballet thường vỗ tay sau một màn đôi, một đoạn độc diễn ấn tượng, không cần chờ hết màn.
Góc nhìn hôm nay
Ballet ở Việt Nam là một ví dụ thú vị về cách một nghệ thuật ngoại lai bén rễ: đào tạo theo mô hình Nga, diễn những vở Pháp, Nga, rồi tìm cách kể chuyện Việt bằng ngôn ngữ mũi chân. Người muốn hiểu sâu nên xem cả một vở kinh điển lẫn một vũ kịch đề tài Việt Nam, rồi tự so sánh xem đôi tay, dáng người của diễn viên Việt thay đổi thế nào giữa hai kiểu tác phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc vũ kịch là gì?
Nhạc vũ kịch là cách gọi gộp nhạc kịch (opera) và vũ kịch (ballet, múa kịch). Vì vậy các nhà hát mang tên nhạc vũ kịch ở Việt Nam thường có cả đoàn ballet, ca sĩ opera và dàn nhạc giao hưởng.
Xem ballet ở Việt Nam ở đâu?
Ở Hà Nội, các buổi ballet lớn của Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam thường diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Ở TP.HCM, HBSO thường diễn tại Nhà hát Thành phố. Lịch diễn theo đợt nên cần theo dõi trên trang chính thức.
Ballet được dạy ở Việt Nam từ khi nào?
Ballet được đào tạo chuyên nghiệp từ khi Trường Múa Việt Nam ra đời năm 1959, theo mô hình và phương pháp của Liên Xô. Trước đó chỉ có những lớp nhỏ ở đô thị thời Pháp thuộc.
Vũ kịch khác múa kịch thế nào?
Trong cách dùng phổ biến, vũ kịch thường chỉ ballet có cốt truyện, còn múa kịch chỉ tác phẩm múa có nhân vật, xung đột, có thể dùng ballet hoặc múa dân tộc. Cả hai đều không có lời thoại và kể chuyện hoàn toàn bằng chuyển động.