Múa đương đại (contemporary dance) là dòng múa sân khấu hình thành từ nửa sau thế kỷ 20, coi mọi chuyển động của cơ thể đều có thể thành chất liệu múa và không bắt buộc theo một hệ kỹ thuật cố định nào. Múa hiện đại (modern dance) ra đời sớm hơn, quanh những năm 1900–1950, khi các nghệ sĩ như Isadora Duncan, Martha Graham phản kháng ballet và tự xây dựng kỹ thuật riêng. Nói gọn: múa hiện đại là một thời kỳ có những "trường phái" rõ tên; múa đương đại là cách làm múa hôm nay, pha trộn và thử nghiệm không giới hạn.
Vì sao hai chữ này hay bị dùng lẫn
Trong tiếng Anh, "modern" và "contemporary" đều mang nghĩa "của thời nay", nên người ngoài nghề dùng lẫn là chuyện thường. Ở Việt Nam còn rối hơn vì chữ "nhảy hiện đại" thường được dùng cho nhảy theo nhạc pop, hip hop, K-pop ở các câu lạc bộ, trường học. Khi một trung tâm quảng cáo "lớp múa hiện đại", có khi họ dạy nhảy đường phố, có khi dạy kỹ thuật Graham, có khi dạy kiểu "contemporary" quen thuộc trên các chương trình thi nhảy truyền hình.
Giới nghiên cứu múa thì phân biệt khá rõ. "Múa hiện đại" chỉ một giai đoạn lịch sử cụ thể với những người sáng lập, những kỹ thuật mang tên họ. "Múa đương đại" là khái niệm mở, chỉ những sáng tác từ khoảng thập niên 1960–1970 trở đi, lấy tinh thần thử nghiệm làm gốc. Biết được ranh giới này, người xem đọc tờ giới thiệu chương trình sẽ hiểu mình sắp xem gì.
Múa hiện đại: cuộc nổi loạn chống lại ballet
Cuối thế kỷ 19, sân khấu múa phương Tây do ballet thống trị: giày mũi cứng, váy tutu, động tác bay bổng chống lại trọng lực, câu chuyện cổ tích. Một số nghệ sĩ thấy khuôn ấy quá chật.
Những người mở đường
- Loie Fuller (1862–1928) nổi tiếng với "múa rắn", xoay những tấm vải lụa khổng lồ dưới ánh đèn màu, biến ánh sáng thành một phần của tiết mục.
- Isadora Duncan (1877–1927) bỏ giày, bỏ áo nịt, mặc áo choàng mỏng kiểu Hy Lạp cổ, múa chân trần theo những bản nhạc vốn không viết cho múa. Bà tin chuyển động phải bắt nguồn từ hơi thở và vùng ngực, tự nhiên như sóng nước.
- Ruth St. Denis và Ted Shawn lập trường và đoàn Denishawn năm 1915 ở Los Angeles. Nhiều tên tuổi lớn của thế hệ sau từng học ở đây.
Thế hệ xây kỹ thuật
Thế hệ thứ hai không chỉ phản kháng mà còn đặt ra hệ thống tập luyện bài bản, đủ để dạy cho người khác.
- Martha Graham (1894–1991) lập đoàn năm 1926, phát triển kỹ thuật "co và nhả" (contraction and release): thân người co lại từ vùng bụng rồi bung ra theo hơi thở. Tác phẩm Lamentation (1930), người múa ngồi trong một ống vải co giãn, là hình ảnh kinh điển của múa hiện đại.
- Doris Humphrey xây kỹ thuật "ngã và hồi" (fall and recovery), khai thác khoảnh khắc cơ thể mất thăng bằng rồi lấy lại.
- Ở Đức, Mary Wigman và nhà lý luận Rudolf Laban gắn với dòng "múa biểu hiện" (Ausdruckstanz), đề cao cảm xúc nội tâm, chấp nhận cả cái thô ráp, cái xấu trên sân khấu.
Điểm chung của múa hiện đại: chú ý tới trọng lực thay vì chống lại nó, dùng sàn nhà như một mặt phẳng để ngã, lăn, quỳ, khai thác thân người (cột sống, vùng chậu) nhiều hơn đôi chân. Nhưng mỗi nhà sáng lập lại có một "ngữ pháp" riêng, học trò phải theo đúng ngữ pháp đó.
Múa đương đại: khi không còn ai là "chuẩn"
Từ giữa thế kỷ 20, chính múa hiện đại cũng bị thế hệ mới thấy là đã thành khuôn. Bước ngoặt đến từ vài hướng cùng lúc.
Merce Cunningham và nguyên tắc ngẫu nhiên
Merce Cunningham (1919–2009), từng múa trong đoàn Martha Graham, tách múa khỏi âm nhạc và khỏi câu chuyện. Ông cùng nhà soạn nhạc John Cage dùng phép tung đồng xu, tra Kinh Dịch để quyết định thứ tự động tác. Nhạc và múa được dựng riêng, nhiều khi đến buổi diễn mới gặp nhau. Sân khấu của ông không có "điểm trung tâm": khán giả nhìn đâu cũng có thứ đang xảy ra.
Judson Dance Theater và múa "hậu hiện đại"
Năm 1962, một nhóm nghệ sĩ trẻ biểu diễn ở nhà thờ Judson Memorial, New York, mở ra cái gọi là múa hậu hiện đại (postmodern dance). Yvonne Rainer, Trisha Brown, Steve Paxton đưa vào sân khấu những động tác đời thường: đi bộ, chạy, khiêng vật, đứng yên. Năm 1972, Steve Paxton phát triển contact improvisation (ứng tác tiếp xúc), hai người múa dựa vào điểm chạm và sức nặng của nhau để dẫn chuyển động.
Tanztheater và những gương mặt sau này
Ở châu Âu, Pina Bausch dẫn dắt Tanztheater Wuppertal từ năm 1973, trộn múa với kịch, lời nói, những hành động lặp lại đầy ám ảnh. Café Müller (1978) với sân khấu đầy ghế gỗ là một trong những tác phẩm hay được nhắc nhất. Về sau, múa đương đại thế giới có thêm những phong cách rất khác nhau: Ohad Naharin với ngôn ngữ vận động Gaga ở đoàn Batsheva (Israel), Akram Khan hoà múa cổ điển Kathak của Ấn Độ với múa đương đại, William Forsythe "tháo rời" ballet cổ điển ra để dựng lại.
Bảng so sánh múa hiện đại và múa đương đại
| Tiêu chí | Múa hiện đại (modern) | Múa đương đại (contemporary) |
|---|---|---|
| Thời gian | Khoảng 1900–1950 | Từ khoảng 1960–1970 tới nay |
| Tên tuổi tiêu biểu | Isadora Duncan, Martha Graham, Doris Humphrey, Mary Wigman | Merce Cunningham, Trisha Brown, Pina Bausch, Ohad Naharin, Akram Khan |
| Kỹ thuật | Mỗi trường phái một hệ kỹ thuật có tên (Graham, Humphrey–Limón) | Pha trộn tự do: ballet, múa hiện đại, release, ứng tác, múa dân gian, nhảy đường phố |
| Thái độ với ballet | Phản kháng trực tiếp | Có thể dùng lại ballet như một chất liệu |
| Âm nhạc | Thường gắn chặt với nhạc, nhạc dẫn cảm xúc | Có khi tách rời nhạc, dùng tiếng ồn, lời nói hoặc im lặng |
| Nội dung | Cảm xúc nội tâm, thần thoại, số phận con người | Ý niệm, ký ức, thân thể, xã hội; có khi không kể chuyện gì |
| Người múa | Vũ công được đào tạo theo kỹ thuật của đoàn | Vũ công chuyên nghiệp lẫn người không chuyên, người cao tuổi |
Nhận ra một tiết mục đương đại khi đi xem
Nhiều khán giả lần đầu xem múa đương đại thấy bối rối vì không có cốt truyện, không có màn chào khán giả giữa chừng, đôi khi người múa đứng im rất lâu. Vài dấu hiệu dễ nhận:
- Cơ thể dùng cả sàn nhà: lăn, trượt, chống tay, ngã có chủ ý. Kỹ thuật release dạy người múa thả lỏng khớp, để trọng lượng dẫn đường thay vì gồng cơ.
- Động tác đời thường: đi, chạy, ôm, đẩy nhau, ngồi ghế. Chúng được lặp lại, phóng đại hay làm chậm để thành múa.
- Sân khấu phi truyền thống: diễn trong nhà kho, ngoài phố, trong bảo tàng; khán giả có thể ngồi quanh bốn phía.
- Âm thanh không phải lúc nào cũng là nhạc: tiếng thở, tiếng bước chân, lời đọc, tiếng máy móc.
- Trang phục gần với quần áo thường, ít lấp lánh, ít đạo cụ cầu kỳ.
Cách xem dễ chịu nhất là bỏ câu hỏi "tiết mục này kể chuyện gì" và thay bằng "mình cảm thấy gì khi nhìn cơ thể kia chuyển động". Đọc tờ chương trình trước khi vào rạp cũng giúp nắm ý đồ của biên đạo.
Còn kiểu "contemporary" trên truyền hình và lớp nhảy
Từ các chương trình thi nhảy truyền hình quốc tế, một kiểu múa được gọi chung là "contemporary" hay "lyrical" lan rộng: nhạc ballad, động tác mềm, nhiều xoay, nhảy cao, uốn người, kể một cảm xúc rõ ràng trong khoảng hai phút. Đây là một nhánh có thật và đẹp mắt, đòi hỏi nền ballet và độ dẻo tốt. Nhưng nó chỉ là một góc nhỏ của múa đương đại. Trên sân khấu nghệ thuật, nhiều tác phẩm đương đại không có chút "đẹp" kiểu đó, thậm chí cố ý gai góc.
Người muốn học có thể hỏi thẳng giáo viên: lớp dạy kỹ thuật nào (release, Graham, Limón, floor work, ứng tác), có học phối hợp với bạn diễn không, có phần sáng tác không. Câu trả lời cho biết lớp nghiêng về múa đương đại sân khấu hay về kiểu lyrical thi đấu.
Múa đương đại ở Việt Nam
Múa đương đại xuất hiện rõ nét ở Việt Nam từ thập niên 1990, qua giao lưu với các nghệ sĩ nước ngoài, các trung tâm văn hoá Pháp, Đức và những biên đạo như Ea Sola. Đến nay, các nhà hát nhạc vũ kịch, các nhóm múa độc lập và những đơn vị sản xuất như Lune Production đều có tác phẩm mang tinh thần đương đại, nhiều khi lấy chất liệu múa dân gian, xiếc tre, đồ vật làng quê để dựng lại bằng ngôn ngữ mới. Chuyện này được kể kỹ hơn ở các bài riêng về Ea Sola, Lune Production và ballet ở Việt Nam trong cùng danh mục.
Muốn tìm hiểu thêm thì bắt đầu từ đâu
- Xem bản ghi tác phẩm kinh điển: Lamentation của Martha Graham, các tác phẩm của Merce Cunningham, Café Müller của Pina Bausch. Nhiều đoạn được chính các quỹ, đoàn múa đưa lên kênh chính thức.
- Phim tài liệu: phim Pina (2011) của đạo diễn Wim Wenders, quay bằng công nghệ 3D, là cửa vào dễ chịu cho người chưa quen.
- Đi xem trực tiếp: theo dõi lịch của các nhà hát và trung tâm văn hoá nước ngoài ở Hà Nội, TP.HCM; những buổi diễn thử nghiệm thường nhỏ, gần, dễ hỏi chuyện nghệ sĩ sau buổi diễn.
- Đi học một buổi: một lớp release hay ứng tác cơ bản giúp hiểu cơ thể người múa đang làm gì nhanh hơn đọc mười bài báo.
Câu hỏi thường gặp
Múa đương đại là gì?
Múa đương đại là dòng múa sân khấu từ khoảng thập niên 1960–1970 tới nay, dùng mọi chuyển động của cơ thể làm chất liệu và tự do pha trộn kỹ thuật. Nó đề cao thử nghiệm, có thể không kể chuyện, không cần nhạc, và mở cửa cho cả người múa không chuyên.
Múa đương đại khác múa hiện đại thế nào?
Múa hiện đại là giai đoạn khoảng 1900–1950 với những hệ kỹ thuật có tên như Graham, Humphrey, ra đời để chống lại ballet. Múa đương đại đến sau, không theo một hệ kỹ thuật chuẩn nào và sẵn sàng dùng lại cả ballet, múa dân gian, nhảy đường phố.
Ai là người khai sinh múa hiện đại?
Không có một người duy nhất. Loie Fuller, Isadora Duncan, Ruth St. Denis là những người mở đường đầu thế kỷ 20; Martha Graham và Doris Humphrey là thế hệ xây dựng kỹ thuật bài bản để truyền dạy.
Học múa đương đại có cần biết ballet không?
Không bắt buộc, nhưng nền ballet giúp kiểm soát thăng bằng, xoay và đường nét. Nhiều lớp đương đại cho người mới vẫn bắt đầu từ thở, thả lỏng, lăn sàn và ứng tác, hợp với cả người chưa từng học múa.
"Nhảy hiện đại" ở Việt Nam có phải múa hiện đại không?
Thường là không. Ở Việt Nam, "nhảy hiện đại" hay chỉ nhảy theo nhạc pop, hip hop, K-pop. Múa hiện đại theo nghĩa lịch sử nghệ thuật là dòng múa sân khấu của Duncan, Graham, Humphrey đầu thế kỷ 20.