Múa chuyên nghiệp Việt Nam hình thành thế nào từ giữa thế kỷ 20

Múa chuyên nghiệp Việt Nam, hiểu là nghề diễn viên múa được đào tạo bài bản, làm việc trong nhà hát và biểu diễn trên sân khấu cho khán giả mua vé, hình thành chủ yếu từ giữa thế kỷ 20. Trước đó người Việt múa rất nhiều, nhưng múa sống trong lễ hội làng, cung đình, chèo, tuồng, hát ả đào, chưa tách thành một nghề độc lập. Từ những đội văn công sau năm 1945, qua việc sưu tầm múa dân gian và mời chuyên gia nước ngoài sang dạy, đến cuối thập niên 1950 đã có trường múa, đoàn múa và một lớp diễn viên chuyên nghiệp đầu tiên.

Trước khi có "nghề múa": múa sống ở đâu

Trong xã hội Việt truyền thống, múa gắn với việc khác chứ hiếm khi đứng một mình. Ở làng, người ta múa trong hội đình, lễ cầu mùa, múa đèn, múa bài bông, múa sênh tiền. Ở cung đình, các triều đại có múa tế lễ và múa yến tiệc, đến thời Nguyễn còn lưu lại nhiều tiết mục ở Huế. Trên sân khấu chèo, tuồng, mỗi bước đi, mỗi cái phẩy quạt đều là múa nhưng phục vụ vai diễn. Trong các nghi lễ tín ngưỡng, múa là một phần của nghi thức.

Người múa giỏi thời ấy là nghệ nhân, đào kép, cung nữ, người làm lễ, không phải "diễn viên múa" theo nghĩa ngày nay. Họ học bằng cách theo thầy, theo phường, theo đội làng, truyền miệng và truyền tay. Không có giáo trình viết, không có hệ thống bài tập cơ bản như ballet.

Thời Pháp thuộc, ở Hà Nội, Sài Gòn bắt đầu có khiêu vũ phương Tây ở các vũ trường, có lớp dạy ballet nhỏ cho con em gia đình khá giả và người nước ngoài, có các đoàn ca vũ nhạc biểu diễn ở rạp. Nhưng đó vẫn là những mảnh rời, chưa thành một nền múa sân khấu.

Văn công và những người lính biết múa

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945 và trong những năm kháng chiến chống Pháp, các đội văn công được lập ra để biểu diễn phục vụ bộ đội và nhân dân. Một đội văn công vừa hát, vừa múa, vừa diễn kịch ngắn. Tiết mục múa thời ấy thường đơn giản, lấy động tác lao động, động tác dân gian quen thuộc, dựng thành những bài múa tập thể dễ hiểu.

Ý nghĩa của giai đoạn này với lịch sử múa là ở chỗ lần đầu tiên có những người mà công việc chính là biểu diễn ca múa, được tổ chức thành đơn vị, có lịch diễn, có khán giả đông đảo. Nhiều nghệ sĩ múa thế hệ đầu bước ra từ các đội văn công này.

Sưu tầm, "nâng cao" và hình thành phong cách múa dân tộc sân khấu

Sau năm 1954, ở miền Bắc, công việc xây dựng nghệ thuật múa được tổ chức có hệ thống hơn. Một việc quan trọng là đi sưu tầm múa dân gian: các đoàn cán bộ, nghệ sĩ lên Tây Bắc, Việt Bắc, vào các làng đồng bằng, ghi chép động tác, nhịp điệu, trang phục, đạo cụ của các dân tộc.

Từ chất liệu ấy, người dựng múa chọn những động tác đẹp, chuẩn hoá lại, sắp thành đội hình sân khấu, thêm phần mở đầu, cao trào, kết thúc. Cách làm này thường được gọi là "nâng cao" từ dân gian. Kết quả là một phong cách đặc trưng mà khán giả Việt ngày nay rất quen: múa xòe, múa sạp, múa nón, múa quạt trên sân khấu với đội hình đồng đều, trang phục rực rỡ, động tác gọn và đẹp.

Hai mặt của cách làm này

• Mặt được: nhiều điệu múa vùng sâu, vùng xa được ghi lại, được biết tới rộng rãi, được đưa vào giáo trình đào tạo. Một hệ "múa dân gian dân tộc Việt Nam" để giảng dạy được hình thành.
• Mặt phải bàn: múa sân khấu hoá khác xa múa gốc. Một điệu xòe vòng ở bản là để mọi người cùng nắm tay vào vòng, không cần đều, không cần đẹp. Khi lên sân khấu, nó thành tiết mục trình diễn. Các nhà nghiên cứu múa sau này nhiều lần nhắc cần phân biệt "múa dân gian" với "múa dân gian đã sân khấu hoá".

Chuyên gia nước ngoài và những lớp đào tạo đầu tiên

Từ cuối thập niên 1950, nhiều chuyên gia múa từ Liên Xô, Trung Quốc, Triều Tiên và một số nước Đông Âu sang giúp đào tạo. Họ mang theo hai thứ: hệ thống bài tập cơ bản (nhất là của ballet Nga theo phương pháp Vaganova) và cách tổ chức trường múa chuyên nghiệp, nhận học sinh từ nhỏ, đào tạo nhiều năm.

Trường Múa Việt Nam, tiền thân của Học viện Múa Việt Nam ngày nay, ra đời năm 1959 tại Hà Nội. Song song, nhiều học sinh được gửi sang Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa học múa, học biên đạo, rồi về làm diễn viên, giáo viên, biên đạo nòng cốt. Hình mẫu đào tạo này, gồm học văn hoá song song với học múa từ tuổi thiếu niên, vẫn còn ảnh hưởng tới nay.

Cùng thời gian đó, các đoàn ca múa trung ương và địa phương, đoàn ca múa quân đội lần lượt được thành lập hoặc kiện toàn. Về sau, nhiều đoàn được tổ chức lại thành các nhà hát như Nhà hát Ca Múa Nhạc Việt Nam, Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam.

Mốc thời gian tóm tắt

Ở miền Nam trước năm 1975

Ở Sài Gòn và các đô thị miền Nam trước năm 1975, múa phát triển theo hướng khác. Có các lớp ballet, các trường dạy nghệ thuật, các đoàn văn nghệ biểu diễn múa dân tộc phục vụ sân khấu đại nhạc hội, truyền hình, và có cả những nhóm vũ nhạc theo phong cách phương Tây trong các phòng trà, vũ trường. Tư liệu về giai đoạn này còn rải rác, nhiều nghệ sĩ sau đó định cư ở nước ngoài và tiếp tục dạy múa Việt cho cộng đồng người Việt. Đây là mảng còn cần được nghiên cứu thêm, nên người đọc gặp những con số, tên tuổi cụ thể nên đối chiếu nhiều nguồn.

Sau năm 1975, ở TP.HCM dần hình thành các đơn vị múa chuyên nghiệp phía Nam như Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO), các nhà hát ca múa nhạc và trường đào tạo múa của thành phố.

Diễn viên múa chuyên nghiệp khác người múa giỏi ở chỗ nào

Bước ngoặt giữa thế kỷ 20 không phải là người Việt bắt đầu múa, mà là múa trở thành một nghề có chuẩn mực. Một diễn viên múa chuyên nghiệp:

• Được đào tạo nhiều năm, thường bắt đầu từ tuổi thiếu niên, qua cả múa dân gian các dân tộc lẫn ballet cơ bản.
• Có thể học một tiết mục mới trong thời gian ngắn vì cơ thể đã được rèn theo hệ thống động tác chuẩn.
• Biểu diễn đều đặn trong một nhà hát hoặc đoàn nghệ thuật, theo biên đạo, theo kế hoạch dàn dựng.
• Có tuổi nghề biểu diễn tương đối ngắn, sau đó thường chuyển sang dạy, biên đạo, quản lý.

Còn người nghệ nhân múa ở làng không cần những thứ đó. Họ thuộc một vài điệu múa gắn với cộng đồng của mình, và họ múa hay vì đã sống cùng điệu múa ấy từ nhỏ. Cả hai đều quý, chỉ là khác bản chất.

Góc nhìn hôm nay

Gần 70 năm sau những lớp múa đầu tiên, nền múa chuyên nghiệp Việt Nam đã có hệ thống trường, nhà hát, hội nghề nghiệp và các cuộc thi múa chuyên nghiệp định kỳ. Hướng đi của thế hệ mới là trở lại với múa gốc: về bản, về làng để học từ nghệ nhân, thay vì chỉ học lại những tiết mục đã sân khấu hoá. Song song là múa đương đại, ballet, nhạc vũ kịch và các chương trình biểu diễn cho khách du lịch.

Người muốn đọc sâu có thể tìm sách của nhà nghiên cứu Lâm Tô Lộc về múa Việt Nam và múa các tộc người, các kỷ yếu của Học viện Múa Việt Nam, tạp chí của Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam. Xem trực tiếp thì nên chọn những buổi diễn của nhà hát ca múa nhạc ở Hà Nội, TP.HCM, hoặc buổi báo cáo tốt nghiệp của học sinh trường múa, nơi thấy rõ cả phần múa dân gian sân khấu lẫn ballet.