Ea Sola là biên đạo múa gốc Việt sinh ra ở Việt Nam, lớn lên và làm nghề ở Pháp, được xem là người đưa múa đương đại mang chất liệu Việt Nam lên các sân khấu quốc tế từ giữa thập niên 1990. Tác phẩm được nhắc nhiều nhất của bà là Hạn hán và cơn mưa (1995), trong đó người diễn không phải vũ công chuyên nghiệp mà là những phụ nữ lớn tuổi từ các làng quê miền Bắc. Sau bà, múa đương đại Việt tiếp tục ra thế giới qua những con đường khác: các nhóm múa độc lập, hợp tác quốc tế và các chương trình như của Lune Production.
Ea Sola là ai
Ea Sola rời Việt Nam khi còn nhỏ và trưởng thành ở Pháp, nơi bà tiếp xúc với sân khấu thử nghiệm và múa đương đại châu Âu. Đầu thập niên 1990, khi Việt Nam bắt đầu mở cửa giao lưu văn hoá rộng hơn, bà trở về, đi nhiều vùng nông thôn, tìm hiểu dân ca, múa dân gian và đời sống của những người nông dân, nghệ nhân lớn tuổi.
Điều làm bà khác các biên đạo cùng thời là cách bà nhìn cơ thể người Việt. Thay vì lấy những động tác đẹp đã sân khấu hoá trong múa dân gian chuyên nghiệp, bà quan tâm tới dáng ngồi xổm, cách cúi cấy, cách bước chân trần trên đất, cách người già vỗ nhịp khi hát. Bà coi đó là kho chất liệu của múa đương đại.
Thông tin tiểu sử chi tiết về Ea Sola (năm sinh, quê quán, quá trình học) được các nguồn ghi không thống nhất, nên bài này chỉ nói những điểm đã được nhắc rộng rãi trong báo chí và nghiên cứu về múa.
Hạn hán và cơn mưa: một tác phẩm gây tranh luận
Hạn hán và cơn mưa ra mắt năm 1995. Trên sân khấu là những phụ nữ nông thôn đã ở tuổi cao, nhiều người từng tham gia các đội văn nghệ ở làng thời trẻ. Họ hát dân ca, đứng, ngồi, bước đi, lặp lại những động tác giản dị. Tác phẩm chạm tới ký ức của những người phụ nữ đã sống qua chiến tranh, nhưng không kể chuyện theo lối tường thuật: nó dựa vào sự hiện diện của những thân thể thật, tuổi tác thật trên sân khấu.
Vì sao tác phẩm gây chú ý ở nước ngoài
- Người diễn không chuyên: thời ấy, đưa người già nông thôn lên sân khấu múa quốc tế còn là điều hiếm.
- Chất liệu dân gian không trang trí: dân ca, nhịp vỗ tay, dáng lao động được giữ gần với đời thật.
- Nhịp chậm, lặp lại: phù hợp với tinh thần múa đương đại châu Âu, nơi người xem quen với sự tối giản.
- Góc nhìn con người: ký ức chiến tranh được nhìn qua đời sống những người phụ nữ bình thường, không qua hình ảnh anh hùng hoá.
Tác phẩm được mời diễn ở nhiều liên hoan và nhà hát tại châu Âu, góp phần làm giới múa quốc tế chú ý tới Việt Nam như một nguồn cảm hứng sáng tác chứ không chỉ là nơi có múa dân gian đẹp mắt.
Ở trong nước: khen và chê
Trong giới múa Việt Nam, tác phẩm của Ea Sola từng nhận nhiều ý kiến trái chiều. Có người đánh giá cao vì dám làm khác, đưa ký ức và con người thật lên sân khấu. Có người cho rằng đó không phải là "múa" theo nghĩa quen thuộc vì thiếu kỹ thuật, thiếu đội hình đẹp. Cuộc tranh luận này thật ra cũng là cuộc tranh luận chung của múa đương đại ở mọi nơi: múa có nhất thiết phải là kỹ thuật điêu luyện không? Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu nhìn lại đây là một mốc của múa đương đại Việt Nam.
Những tác phẩm sau và cách làm việc
Sau Hạn hán và cơn mưa, Ea Sola tiếp tục làm việc giữa Pháp và Việt Nam, với những tác phẩm có sự tham gia của cả người diễn không chuyên lẫn diễn viên múa được đào tạo. Một số đặc điểm thường thấy trong cách bà làm:
- Thời gian chuẩn bị dài, sống và làm việc cùng người diễn trước khi dựng.
- Dùng dân ca, lời hát, tiếng nói như một phần của tác phẩm, không chỉ là nhạc nền.
- Sân khấu tối giản, ánh sáng có chủ ý, ít đạo cụ.
- Đặt câu hỏi về ký ức, truyền thống và cơ thể người Việt trong thời hiện đại.
Những con đường khác đưa múa Việt ra thế giới
Ea Sola là một ví dụ nổi bật, nhưng không phải con đường duy nhất. Từ thập niên 1990 tới nay, múa Việt Nam ra quốc tế theo nhiều hướng.
| Con đường | Cách diễn ra | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Biên đạo Việt kiều, gốc Việt | Nghệ sĩ sống ở nước ngoài trở về làm việc với người Việt, hoặc đưa chất liệu Việt vào tác phẩm ở nước ngoài | Mang góc nhìn "người trong – người ngoài" |
| Hợp tác quốc tế | Trung tâm văn hoá Pháp, Đức, các quỹ nghệ thuật tổ chức xưởng sáng tác, mời biên đạo nước ngoài làm với diễn viên Việt | Diễn viên Việt học kỹ thuật đương đại trực tiếp |
| Nhà hát nhà nước đi lưu diễn | Các nhà hát ca múa nhạc, nhạc vũ kịch biểu diễn trong tuần văn hoá, liên hoan quốc tế | Thiên về múa dân tộc sân khấu, ballet |
| Đơn vị sản xuất tư nhân | Chương trình như À Ố Show, Làng Tôi của Lune Production đi lưu diễn nhiều nước | Kết hợp múa, xiếc tre, âm nhạc dân gian, dễ tiếp cận khán giả đông |
| Nghệ sĩ cá nhân học và làm nghề ở nước ngoài | Học bổng, học ở trường múa quốc tế, gia nhập đoàn nước ngoài | Một số người trở về mở nhóm, mở lớp đương đại |
Ở Hà Nội và TP.HCM còn có các biên đạo trong nước được đào tạo ballet, múa dân gian, rồi chuyển sang sáng tác đương đại, lập nhóm múa riêng. Tác phẩm của họ thường lấy chất liệu từ đời sống đô thị, ký ức gia đình, hoặc múa dân gian được "tháo rời" để nhìn lại. Mỗi nhóm có phong cách riêng, nhiều nhóm hoạt động theo dự án nên lịch diễn không đều.
Điều gì khiến múa đương đại Việt được quốc tế chú ý
Khán giả và giới tuyển chọn chương trình quốc tế thường tìm ở múa đương đại châu Á một ngôn ngữ cơ thể khác với ballet và múa hiện đại phương Tây. Với Việt Nam, những thứ hay được nhắc là:
- Dáng ngồi xổm, dáng cúi gần đất của người làm nông.
- Bàn tay và cổ tay mềm từ múa dân gian, múa cung đình.
- Đồ vật đời thường: tre, thúng, nón, đòn gánh, chiếu.
- Âm thanh: dân ca, tiếng mõ, tiếng phố, tiếng xe máy.
Thách thức là không biến những thứ đó thành "đặc sản trưng bày" cho khách nước ngoài. Những tác phẩm được đánh giá cao thường dùng chất liệu Việt để nói một điều chung của con người, chứ không chỉ để trông "rất Việt Nam".
Tìm hiểu thêm
- Tìm đọc các bài nghiên cứu, phỏng vấn về Ea Sola trên báo chí văn hoá trong nước và quốc tế; đối chiếu nhiều nguồn vì chi tiết tiểu sử không thống nhất.
- Theo dõi lịch của các trung tâm văn hoá Pháp, Đức ở Hà Nội và TP.HCM, nơi thường có chương trình múa đương đại, xưởng sáng tác, buổi trò chuyện với biên đạo.
- Xem các chương trình của Lune Production để thấy một hướng khác, gần khán giả đại chúng hơn.
- Đọc thêm bài "Múa đương đại là gì" trong cùng danh mục để có nền khái niệm.
Câu hỏi thường gặp
Ea Sola là ai?
Ea Sola là biên đạo múa gốc Việt sinh ra ở Việt Nam, lớn lên và làm nghề ở Pháp. Bà được biết tới với các tác phẩm múa đương đại dùng chất liệu dân gian và người diễn không chuyên, tiêu biểu là Hạn hán và cơn mưa (1995).
Tác phẩm Hạn hán và cơn mưa nói về điều gì?
Tác phẩm đưa những phụ nữ nông thôn lớn tuổi lên sân khấu, hát dân ca, lặp lại những động tác đời thường để gợi ký ức của thế hệ đã sống qua chiến tranh. Nó không kể chuyện theo lối tường thuật mà dựa vào sự hiện diện của những con người thật.
Vì sao tác phẩm của Ea Sola gây tranh luận ở Việt Nam?
Vì nó khác hẳn múa sân khấu quen thuộc: người diễn không chuyên, ít kỹ thuật, nhịp chậm, không đội hình đẹp. Một số người cho đó không phải múa, số khác coi đây là bước mở đường cho múa đương đại Việt Nam.
Ngoài Ea Sola, múa Việt ra thế giới bằng cách nào?
Qua lưu diễn của các nhà hát nhà nước, các chương trình hợp tác với trung tâm văn hoá nước ngoài, các nhóm múa độc lập và những chương trình lưu diễn quốc tế như À Ố Show, Làng Tôi của Lune Production.