Biên đạo múa là người sáng tác và dàn dựng một tiết mục múa: chọn ý tưởng, chọn nhạc, tạo ra động tác, sắp đội hình, rồi dạy và chỉnh cho diễn viên tới khi tiết mục lên được sân khấu. Nghề này giống như vừa là nhà văn vừa là đạo diễn của múa. Một tiết mục năm phút có thể cần vài tuần tới vài tháng làm việc, tuỳ quy mô, độ khó và số diễn viên.
Biên đạo múa làm những việc gì
Người ngoài thường nghĩ biên đạo chỉ "nghĩ ra động tác". Thật ra phần đó chỉ là một khúc giữa của một chuỗi việc dài:
- Đặt ý tưởng: tiết mục nói về điều gì, cho ai xem, ở đâu, dài bao lâu.
- Nghiên cứu chất liệu: đi thực tế (với múa dân gian), đọc tư liệu, xem tranh ảnh, nghe nhạc.
- Chọn và dựng nhạc: tìm bài có sẵn, đặt nhạc sĩ viết mới, hoặc cắt ghép nhiều đoạn.
- Tạo ngôn ngữ động tác: tìm ra vài động tác gốc rồi phát triển thành cả tiết mục.
- Sắp đội hình, không gian: ai đứng đâu, di chuyển thế nào, lúc nào cả nhóm cùng múa, lúc nào tách ra.
- Dàn dựng với diễn viên: dạy, sửa, thay đổi theo khả năng thật của người múa.
- Phối hợp với ê kíp: phục trang, ánh sáng, đạo cụ, đạo diễn chương trình, kỹ thuật âm thanh.
- Chạy thử và hoàn thiện: tổng duyệt trên sân khấu thật, chỉnh lần cuối.
Động tác gốc và cách phát triển
Hầu hết tiết mục hay không phải là chuỗi hàng trăm động tác khác nhau. Biên đạo giỏi thường bắt đầu từ một vài động tác gốc (motif): một cái phẩy tay, một dáng ngồi, một cách xoay người. Từ đó họ biến tấu bằng nhiều cách quen thuộc trong nghề:
| Cách biến tấu | Làm thế nào | Hiệu quả trên sân khấu |
|---|---|---|
| Đổi tốc độ | Làm chậm gấp đôi hoặc nhanh gấp đôi | Tạo cảm giác giãn ra hoặc dồn dập |
| Đổi tầm | Làm ở tầm thấp (sát sàn), tầm giữa, tầm cao (nhảy, nâng) | Cùng một ý nhưng sắc thái khác |
| Phóng to, thu nhỏ | Một cử động cổ tay thành cả cánh tay, cả thân người | Làm khán giả ở xa vẫn nhận ra |
| Đồng loạt (unison) | Cả nhóm làm cùng một động tác cùng lúc | Mạnh, gây ấn tượng sức mạnh tập thể |
| Nối tiếp (canon) | Từng người hoặc từng nhóm làm cùng động tác lần lượt, lệch nhau một nhịp | Tạo hiệu ứng như sóng lan |
| Đảo ngược, đối xứng | Làm động tác từ cuối lên đầu, hoặc soi gương hai bên | Tạo cân bằng hoặc phá cân bằng |
Nhờ phát triển từ ít động tác gốc, tiết mục có sự thống nhất. Khán giả có thể không biết tên kỹ thuật, nhưng cảm thấy tiết mục "ra một khối", không rời rạc.
Sân khấu là một tấm bản đồ
Biên đạo phải nghĩ bằng không gian. Sân khấu được chia thành các vùng: phía sau (gần phông) và phía trước (gần khán giả), bên trái và bên phải, chính giữa. Vị trí chính giữa phía trước là chỗ "mạnh" nhất, thường dành cho khoảnh khắc quan trọng. Đường chéo từ góc sau sân khấu tới góc trước đối diện là đường di chuyển dài và đẹp nhất, nên hay dùng cho những chuỗi nhảy, xoay.
Đội hình cũng mang ý nghĩa. Vòng tròn gợi cộng đồng, nghi lễ. Hàng ngang gợi sự đồng đều, sức mạnh. Hình chữ V hướng mọi ánh nhìn về người đứng đầu. Một người tách khỏi nhóm thường mang ý cô đơn, nổi loạn hay khác biệt. Trong múa dân gian Việt, vòng tròn xòe, vòng xoang, hàng múa nón, hàng múa quạt là những đội hình quen thuộc mà biên đạo hay lấy làm điểm xuất phát.
Biên đạo và âm nhạc
Biên đạo không cần là nhạc sĩ, nhưng phải nghe nhạc rất kỹ. Họ thường đếm nhạc theo cụm tám nhịp, đánh dấu chỗ nhạc đổi đoạn, chỗ cao trào, chỗ nhạc lặng. Có ba cách quan hệ chính giữa múa và nhạc:
- Múa bám sát nhạc: mỗi tiếng trống, mỗi điểm nhấn đều có động tác tương ứng. Phổ biến ở múa dân gian sân khấu, múa phụ hoạ, nhảy K-pop.
- Múa đối thoại với nhạc: lúc theo, lúc ngược, có khi múa nhanh trên nền nhạc chậm để tạo căng thẳng.
- Múa độc lập với nhạc: hướng mà Merce Cunningham theo đuổi, múa và nhạc dựng riêng, chỉ gặp nhau trên sân khấu.
Chuyện cắt và dựng nhạc cho tiết mục được bàn kỹ hơn ở danh mục nhịp điệu cho người nhảy.
Làm việc với diễn viên
Một tiết mục hay trên giấy có thể thất bại nếu không hợp với người múa. Biên đạo phải biết sức mạnh và giới hạn của từng diễn viên: ai xoay tốt, ai nhảy cao, ai có biểu cảm mặt, ai hợp vai trữ tình. Với diễn viên chuyên nghiệp, biên đạo có thể dạy nhanh và yêu cầu kỹ thuật khó. Với học sinh, đội văn nghệ cơ quan, phải đơn giản hoá mà vẫn giữ được ý.
Ngày nay nhiều biên đạo, nhất là trong múa đương đại, làm việc theo lối cùng sáng tạo: đưa ra một nhiệm vụ ("hãy di chuyển như đang lội nước ngược dòng"), để diễn viên ứng tác, rồi chọn lọc và sắp xếp lại. Cách làm này tạo ra động tác hợp với cơ thể từng người hơn là áp một khuôn chung.
Biên đạo ở Việt Nam: những môi trường khác nhau
| Môi trường | Công việc đặc trưng |
|---|---|
| Nhà hát ca múa nhạc, nhạc vũ kịch | Dàn dựng tiết mục múa dân tộc, múa kịch, ballet; chuẩn bị chương trình lễ hội, liên hoan, thi múa chuyên nghiệp |
| Sân khấu ca nhạc, truyền hình | Dựng múa phụ hoạ cho ca sĩ, cho chương trình truyền hình; thời gian gấp, thay đổi nhanh |
| Sự kiện, lễ hội | Dựng đồng diễn đông người, khai mạc, bế mạc; tính toán đội hình nhìn từ trên cao |
| Nhóm múa đương đại độc lập | Sáng tác tác phẩm theo dự án, thử nghiệm ngôn ngữ mới |
| Trường học, câu lạc bộ | Dựng tiết mục cho học sinh, người không chuyên; chú trọng an toàn và niềm vui |
Học biên đạo bài bản có thể theo ngành biên đạo múa ở Học viện Múa Việt Nam và một số trường nghệ thuật. Nhiều biên đạo trẻ trong lĩnh vực nhảy đường phố, K-pop lại tự học qua thực hành, tham gia xưởng sáng tác với biên đạo nước ngoài.
Quyền tác giả và ghi chép tác phẩm
Một tiết mục múa là sản phẩm sáng tạo của biên đạo. Khi tiết mục được dựng lại ở nơi khác, thông lệ là ghi tên biên đạo gốc và xin phép. Vì múa khó ghi lại bằng chữ, ngày nay biên đạo thường lưu tác phẩm bằng video, kèm ghi chú đội hình, đếm nhịp. Trên thế giới còn có các hệ ký hiệu múa như Labanotation để ghi chép chi tiết, nhưng ở Việt Nam ít được dùng trong thực tế dàn dựng.
Muốn thử làm biên đạo: bắt đầu nhỏ
- Chọn một đoạn nhạc ngắn khoảng một phút, nghe đi nghe lại, đánh dấu các đoạn tám nhịp.
- Tìm ba động tác gốc, rồi thử biến tấu bằng tốc độ, tầm, hướng.
- Dựng cho hai, ba người trước, thử đồng loạt và nối tiếp.
- Quay video, xem lại từ góc khán giả, chỉnh đội hình.
- Xem nhiều: múa dân gian, ballet, đương đại, nhảy đường phố. Biên đạo giỏi thường là người xem rộng.
Câu hỏi thường gặp
Biên đạo múa là gì?
Biên đạo múa là người sáng tác và dàn dựng tiết mục múa: chọn ý tưởng, nhạc, tạo động tác, sắp đội hình, dạy diễn viên và phối hợp với ánh sáng, phục trang. Có thể hình dung biên đạo vừa là tác giả vừa là đạo diễn của tiết mục múa.
Biên đạo múa khác diễn viên múa thế nào?
Diễn viên múa thể hiện tiết mục bằng cơ thể của mình trên sân khấu. Biên đạo tạo ra tiết mục và hướng dẫn diễn viên. Nhiều biên đạo từng là diễn viên, chuyển sang sáng tác khi có kinh nghiệm hoặc khi tuổi biểu diễn đã qua.
Học biên đạo múa ở đâu tại Việt Nam?
Ngành biên đạo múa được đào tạo ở Học viện Múa Việt Nam và một số trường nghệ thuật. Ngoài ra có thể học qua các xưởng sáng tác, khoá ngắn hạn do trung tâm văn hoá, biên đạo nước ngoài tổ chức.
Dựng một tiết mục múa mất bao lâu?
Tuỳ quy mô: một tiết mục văn nghệ đơn giản có thể dựng trong vài buổi, một tiết mục chuyên nghiệp nhiều người cần vài tuần, còn một tác phẩm dài cả buổi có thể mất nhiều tháng chuẩn bị.
Canon và unison trong múa là gì?
Unison là cả nhóm làm cùng một động tác cùng lúc, tạo sức mạnh đồng đều. Canon là từng người hoặc từng nhóm làm cùng động tác lần lượt lệch nhau, tạo hiệu ứng như sóng lan trên sân khấu.