Chấn thương ở người nhảy tập trung nhiều nhất ở chi dưới và lưng: lật cổ chân (bong gân), đau gân gót, đau quanh bánh chè, đau ống chân, đau thắt lưng. Phần lớn đến từ hai nguồn: tai nạn tức thời như tiếp đất lệch, và quá tải tích tụ do tập quá nhiều, quá nhanh, sai kỹ thuật. Bài này là kiến thức phổ thông để nhận biết và phòng ngừa, không thay cho khám bác sĩ; đau kéo dài, sưng, tê hay nghe tiếng "rắc" đều cần đi khám.
Hai kiểu chấn thương: tức thời và quá tải
| Kiểu | Xảy ra thế nào | Ví dụ | Phòng thế nào |
|---|---|---|---|
| Tức thời (cấp tính) | Một khoảnh khắc: tiếp đất lệch, trượt chân, va chạm | Lật cổ chân, căng cơ đột ngột | Khởi động, sàn và giày phù hợp, tập trung, không tập khi quá mệt |
| Quá tải (mạn tính) | Lặp lại một kiểu lực quá sức hồi phục trong nhiều ngày, nhiều tuần | Đau gân gót, đau bánh chè, đau ống chân, gãy xương do mỏi | Tăng tập dần, nghỉ đủ, đổi kiểu bài, tập sức mạnh bổ trợ |
Trong múa và nhảy, kiểu quá tải chiếm phần đáng kể. Nó đến từ từ, nên người tập hay chủ quan: "hơi đau thôi, tập tiếp được". Đến khi đau rõ thì thường đã phải nghỉ dài hơn.
Cổ chân và bàn chân
Lật cổ chân (bong gân cổ chân)
Đây là chấn thương tức thời hay gặp nhất ở người nhảy. Bàn chân lật vào trong khi tiếp đất hoặc đổi hướng, kéo căng hoặc làm rách dây chằng phía ngoài cổ chân. Thường đau ngay, sưng, có khi bầm tím sau đó.
Theo hướng dẫn phổ thông của NHS, những ngày đầu với bong gân nhẹ: nghỉ, chườm lạnh (bọc khăn, không đặt đá trực tiếp lên da), băng ép nhẹ, kê cao chân. Tránh chườm nóng, rượu bia, xoa bóp mạnh và vận động mạnh trong vài ngày đầu. Cần đi khám ngay nếu: không chịu được lực lên chân, cổ chân biến dạng, nghe tiếng "rắc" lúc chấn thương, tê hoặc bàn chân lạnh, tái màu, đau rất dữ dội. Nếu không đỡ sau khoảng một tuần, cũng nên đi khám.
Lật cổ chân dễ tái phát nếu quay lại nhảy quá sớm khi dây chằng và phản xạ thăng bằng chưa hồi phục. Phục hồi thường cần bài tập thăng bằng và sức mạnh cổ chân, tốt nhất có hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu.
Đau gân gót (gân Achilles)
Gân lớn nối bắp chân với gót chịu lực mỗi lần kiễng, bật, tiếp đất. Tăng bật nhảy đột ngột, sàn cứng, bắp chân căng là những yếu tố hay đi kèm. Biểu hiện thường là đau, cứng sau gót, nhất là buổi sáng hoặc đầu buổi tập. Đau đột ngột dữ dội sau gót, như bị đá vào chân, kèm khó kiễng chân là dấu hiệu cần đi khám ngay.
Đau bàn chân do quá tải
Người tập nhiều bật nhảy trên sàn cứng có thể bị đau ở các xương bàn chân, có khi là gãy xương do mỏi (vết nứt nhỏ do lực lặp lại). Dấu hiệu: đau tăng dần khi tập, đau khu trú một điểm, ấn vào đau, có thể sưng nhẹ. Loại này cần được khám và chụp chiếu, không nên tự chịu đựng.
Đầu gối
Đau quanh hoặc sau bánh chè
Hay gặp ở người nhảy nhiều động tác khuỵu gối, bật, tiếp đất. Đau âm ỉ phía trước gối, tăng khi lên xuống cầu thang, ngồi xổm, ngồi lâu gập gối. Thường liên quan quá tải và cách tiếp đất: gối đổ vào trong, tiếp đất cứng chân.
Chấn thương xoắn gối
Khi bàn chân bám sàn mà thân xoay mạnh, gối có thể bị xoắn, gây tổn thương dây chằng hoặc sụn chêm. Dấu hiệu nặng: nghe tiếng "rắc" hay cảm giác "sụm" gối, sưng nhanh trong vài giờ, gối kẹt không duỗi thẳng được, cảm giác gối lỏng, lệch khi bước. Những trường hợp này cần đi khám, không nên tự nắn hay cố tập.
Phòng ngừa
- Tiếp đất mềm: mũi chân rồi tới gót, gối hơi gập, gối hướng cùng hướng mũi chân.
- Khi xoay, để bàn chân xoay theo thân, không "khoá" chân trên sàn bám (như sàn cao su với giày đế bám).
- Tập sức mạnh đùi và hông để giữ gối thẳng hàng.
Lưng và cổ
Đau thắt lưng là phàn nàn phổ biến ở người nhảy, nhất là ở các môn có nhiều động tác ưỡn lưng (ballet, múa đương đại), xoay thân nhanh, nâng bạn nhảy. Phần lớn đau lưng do căng cơ, mỏi, tư thế, và đỡ dần khi giảm tải và vận động nhẹ. Nhưng cần đi khám nếu đau kéo dài nhiều tuần, đau lan xuống chân, tê bì, yếu chân, đau tăng vào ban đêm, hoặc đau sau một cú ngã mạnh. Đau lưng kèm tê vùng mông – bẹn, rối loạn tiểu tiện hay đại tiện là tình huống cấp cứu, cần đi viện ngay.
Cổ chịu lực ở những động tác hất đầu, xoay đầu nhanh trong nhảy hiện đại và K-pop, hoặc đứng trên đầu ở một số phong cách. Nên khởi động cổ kỹ, giảm biên độ khi mới tập, và dừng nếu có tê lan xuống tay.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ
- Tăng khối lượng tập đột ngột: trước kỳ diễn, trước cuộc thi, khi đổi sang lớp nặng hơn.
- Mệt mỏi, ngủ thiếu: phản xạ chậm, kỹ thuật xuống.
- Sàn cứng, sàn trơn, giày không hợp.
- Chấn thương cũ chưa phục hồi hẳn.
- Ăn uống không đủ năng lượng so với lượng tập: ở vận động viên và vũ công, thiếu năng lượng kéo dài làm xương yếu, dễ gãy do mỏi, kèm rối loạn kinh nguyệt ở nữ. Đây là tình trạng cần bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng theo dõi.
- Cố theo người khác: ép dẻo, bật cao vượt khả năng hiện tại.
Đau nào được tập tiếp, đau nào phải dừng
Một cách phân biệt phổ thông, chỉ để định hướng:
- Mỏi, nhức toàn cơ sau buổi tập, đỡ dần trong một hai ngày: thường là bình thường.
- Đau khu trú một điểm, đau tăng khi tập, đau kéo sang ngày hôm sau, phải đổi dáng nhảy để tránh đau: nên giảm tải, nghỉ và đi khám nếu không đỡ.
- Đau nhói đột ngột, sưng nhanh, tiếng "rắc", tê, yếu, không chịu lực được: dừng ngay và đi khám.
Không tự dùng thuốc giảm đau để "tập cho xong buổi". Thuốc che cơn đau nhưng không làm lành tổn thương.
Góc nhìn hôm nay: tìm ai khi bị chấn thương
Ở Việt Nam, người nhảy bị chấn thương có thể khám ở chuyên khoa chấn thương chỉnh hình, y học thể thao của các bệnh viện, và tập phục hồi với chuyên viên vật lý trị liệu, phục hồi chức năng. Nên kể rõ cho bác sĩ mình tập môn gì, động tác nào gây đau, tập bao nhiêu giờ mỗi tuần; thông tin ấy giúp chẩn đoán và lập kế hoạch quay lại tập.
IADMS có nhiều tài liệu miễn phí về chấn thương ở vũ công. Thứ có giá trị nhất mà người nhảy mang về được là một thói quen: nghe cơ thể sớm, giảm tải sớm, đi khám sớm. Nghỉ một tuần đúng lúc thường đỡ hơn nghỉ ba tháng vì cố.
Câu hỏi thường gặp
Người nhảy hay bị chấn thương ở đâu nhất?
Chấn thương ở người nhảy tập trung nhiều ở chi dưới và lưng: cổ chân, bàn chân, đầu gối, thắt lưng. Lật cổ chân là chấn thương tức thời hay gặp; đau gân gót, đau bánh chè là các chấn thương quá tải thường gặp.
Lật cổ chân khi nhảy phải làm gì?
Ngừng tập, nghỉ, chườm lạnh có bọc khăn, băng ép nhẹ và kê cao chân trong những ngày đầu. Cần đi khám ngay nếu không chịu lực được, cổ chân biến dạng, nghe tiếng "rắc", tê hoặc đau dữ dội, và đi khám nếu không đỡ sau khoảng một tuần.
Đau đầu gối khi nhảy có nguy hiểm không?
Đau âm ỉ phía trước gối thường do quá tải, cần giảm tải và sửa cách tiếp đất. Nếu có tiếng "rắc", gối sưng nhanh, kẹt không duỗi được hoặc cảm giác lỏng gối thì cần đi khám.
Đau lưng khi tập nhảy khi nào cần đi khám?
Nên đi khám nếu đau kéo dài nhiều tuần, lan xuống chân, có tê hay yếu chân, đau tăng ban đêm hoặc sau cú ngã. Đau lưng kèm tê vùng mông – bẹn hay rối loạn tiểu tiện là tình huống cần đi viện ngay.
Có nên uống thuốc giảm đau để tập tiếp?
Không nên. Thuốc giảm đau che cảm giác đau nhưng không làm lành tổn thương, tập tiếp có thể làm chấn thương nặng hơn. Hãy giảm tải và hỏi bác sĩ.
