Bốn đoàn ballet thường được nhắc đầu tiên khi nói tới ballet cổ điển là Ballet Opera Paris (Pháp), Ballet Bolshoi (Moskva), Ballet Mariinsky (Saint Petersburg) và Royal Ballet (London). Paris có bề dày lâu nhất, gắn với chính sự ra đời của ballet chuyên nghiệp; Mariinsky là nơi các vở cổ điển lớn ra đời; Bolshoi nổi tiếng với lối múa mạnh mẽ, hoành tráng; Royal Ballet là trung tâm của ballet Anh thế kỷ 20. Mỗi đoàn có trường đào tạo riêng, nhà hát riêng và một kho vở mang dấu ấn của mình.
Ballet Opera Paris: đoàn có lịch sử lâu đời nhất
Gốc gác
Ballet Opera Paris truy nguồn gốc về viện hàn lâm âm nhạc do vua Louis XIV cho lập năm 1669, ngay sau Viện Hàn lâm Múa năm 1661. Vì thế đoàn thường được coi là đoàn ballet quốc gia lâu đời nhất thế giới. Trường múa của đoàn ra đời đầu thế kỷ 18 và vẫn hoạt động, nay đặt ở Nanterre ngoại ô Paris.
Hai nhà hát
Đoàn diễn ở hai nơi: Palais Garnier, nhà hát lộng lẫy khánh thành năm 1875 với cầu thang đá hoa và trần vẽ, và Opéra Bastille hiện đại mở cửa năm 1989. Các vở ballet chủ yếu diễn ở Garnier, nơi có sàn sân khấu dốc nhẹ về phía khán giả, một đặc điểm của nhiều nhà hát châu Âu cổ.
Thang bậc vũ công
Paris nổi tiếng với hệ thống bậc rõ ràng: quadrille, coryphée, sujet, premier danseur và cao nhất là étoile (ngôi sao). Để lên bậc, vũ công phải qua kỳ thi nội bộ hằng năm, còn danh hiệu étoile do giám đốc đề cử và thường được công bố ngay trên sân khấu sau một đêm diễn.
Đoàn giữ phong cách Pháp thanh lịch, bước chân nhanh và chính xác. Thời Rudolf Nureyev làm giám đốc múa (1983–1989), đoàn được dựng lại nhiều vở cổ điển Nga theo bản của ông, đến nay vẫn diễn.
Ballet Bolshoi: sức mạnh và quy mô
Bolshoi trong tiếng Nga nghĩa là "lớn". Nhà hát Bolshoi ở Moskva lấy năm 1776 làm năm thành lập. Toà nhà có hàng cột nổi tiếng trên quảng trường Teatralnaya đã qua nhiều lần cháy, xây lại và gần đây là đợt trùng tu lớn kéo dài nhiều năm, mở lại năm 2011.
Khán giả quốc tế biết tới Bolshoi nhiều nhất qua các chuyến lưu diễn từ giữa thế kỷ 20. Phong cách Bolshoi thường được tả là:
- Mạnh mẽ, giàu kịch tính, diễn xuất lớn.
- Vai nam bật nhảy rất cao, nâng bạn diễn ngoạn mục.
- Đoàn múa đông người, cảnh trí hoành tráng.
Thời biên đạo Yuri Grigorovich làm giám đốc nghệ thuật trong nhiều thập kỷ, các vở như Spartacus trở thành biểu tượng của lối múa nam đầy sức lực của Bolshoi. Bolshoi có trường riêng là Học viện Múa Nhà nước Moskva.
Ballet Mariinsky: nơi ballet cổ điển ra đời
Nhà hát Mariinsky ở Saint Petersburg mang tên hoàng hậu Maria Alexandrovna, toà nhà hiện tại mở cửa năm 1860. Đây là nơi Marius Petipa làm việc nhiều thập kỷ và là nơi ra mắt Người đẹp ngủ trong rừng, Kẹp hạt dẻ và bản Hồ thiên nga năm 1895 mà thế giới quen biết.
Thời Xô viết, nhà hát mang tên Kirov, nên đoàn được biết tới ở nước ngoài với tên Kirov Ballet; tên Mariinsky được dùng lại từ đầu thập niên 1990. Trường của đoàn là Học viện Ballet Nga Vaganova, lò đào tạo ra nhiều tên tuổi lớn nhất thế kỷ 20.
So với Bolshoi, phong cách Mariinsky thường được tả là thanh lịch, tinh tế, nhấn vào sự thuần khiết của đường nét và tay. Đoàn giữ gìn các vở cổ điển rất kỹ, và trong những năm gần đây mở thêm sân khấu mới Mariinsky II cạnh nhà hát cũ.
Royal Ballet: trung tâm ballet nước Anh
Royal Ballet ra đời từ đoàn Vic-Wells Ballet do Ninette de Valois lập ở London năm 1931. Đoàn được ban hiến chương hoàng gia năm 1956 và diễn tại Nhà hát Opera Hoàng gia ở Covent Garden. Trường của đoàn là Royal Ballet School, có cơ sở ở White Lodge trong công viên Richmond.
Royal Ballet có hai biên đạo đặt nền cho phong cách Anh:
- Frederick Ashton: thanh nhã, chân nhanh, giàu chất thơ và hài hước nhẹ nhàng.
- Kenneth MacMillan: kịch tính, tâm lý, nhiều vở ballet dài kể chuyện như Romeo và Juliet.
Thập niên 1960, cặp diễn Margot Fonteyn và Rudolf Nureyev ở Royal Ballet trở thành một trong những cặp đôi nổi tiếng nhất lịch sử ballet. Thang bậc của đoàn gồm artist, first artist, soloist, first soloist và principal.
So sánh bốn đoàn
| Đoàn | Thành phố | Mốc gốc | Nhà hát chính | Trường đào tạo | Thường được tả là |
|---|---|---|---|---|---|
| Ballet Opera Paris | Paris | 1669 | Palais Garnier, Opéra Bastille | Trường múa Opera Paris (Nanterre) | Thanh lịch, chính xác, chân nhanh |
| Bolshoi | Moskva | 1776 | Nhà hát Bolshoi | Học viện Múa Nhà nước Moskva | Mạnh mẽ, kịch tính, hoành tráng |
| Mariinsky | Saint Petersburg | Thế kỷ 18 (nhà hát hiện tại 1860) | Nhà hát Mariinsky | Học viện Vaganova | Tinh tế, thuần khiết, giữ gìn vở cổ điển |
| Royal Ballet | London | 1931 | Nhà hát Opera Hoàng gia | Royal Ballet School | Kể chuyện, chất thơ, diễn xuất |
Những mô tả phong cách này chỉ là nét chung mà giới phê bình hay dùng. Ngày nay vũ công di chuyển giữa các đoàn nhiều hơn trước, nên ranh giới phong cách đã mờ đi phần nào.
Các đoàn lớn khác nên biết
- New York City Ballet (Mỹ): đoàn do Balanchine và Kirstein lập năm 1948, kho vở Balanchine lớn nhất.
- American Ballet Theatre (Mỹ): lập năm 1940, nổi tiếng với các vở dài kể chuyện và nhiều ngôi sao quốc tế.
- Ballet Hoàng gia Đan Mạch: giữ gìn kho vở Bournonville.
- Dutch National Ballet (Hà Lan) và Hamburg Ballet (Đức): mạnh về cả vở cổ điển lẫn sáng tác mới.
- Các đoàn châu Á: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc đều có đoàn ballet quốc gia và trường múa đào tạo bài bản, nhiều vũ công châu Á hiện giữ vai chính ở các đoàn lớn phương Tây.
Đời sống trong một đoàn ballet
Dù ở Paris hay Moskva, một ngày của vũ công chuyên nghiệp có nhịp giống nhau: buổi sáng là lớp học chung khoảng một tiếng rưỡi, tiếp theo là tập vở cho nhiều chương trình khác nhau cùng lúc, buổi tối có thể diễn. Mùa diễn kéo dài nhiều tháng, có những tuần diễn gần như mỗi tối. Đoàn đông người: đoàn múa (corps de ballet) là lực lượng đông nhất, sau đó là các bậc solo và vai chính.
Hầu hết vũ công các đoàn lớn được tuyển từ trường của chính đoàn hoặc các trường danh tiếng khác, qua kỳ thi tuyển cạnh tranh. Phía sau sân khấu còn có thầy tập (ballet master), nhạc công đệm piano, thợ giày, thợ may, chuyên gia vật lý trị liệu, kỹ thuật viên sân khấu, tạo nên một bộ máy vài trăm người.
Góc nhìn hôm nay: xem các đoàn lớn từ Việt Nam
Không cần bay sang châu Âu mới xem được các đoàn này. Một số đoàn lớn phát bản ghi hình chất lượng cao qua chương trình chiếu rạp và nền tảng trực tuyến trả phí; các kênh chính thức của nhà hát cũng đăng trích đoạn, video hậu trường và lớp học buổi sáng. Thỉnh thoảng có đoàn hoặc nghệ sĩ quốc tế sang lưu diễn tại các nhà hát lớn ở Hà Nội, TP.HCM. Khi xem, thử chọn cùng một vở do hai đoàn khác nhau diễn: đó là cách nhanh nhất để thấy phong cách Paris, Moskva, Saint Petersburg hay London khác nhau ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Đoàn ballet lâu đời nhất thế giới là đoàn nào?
Ballet Opera Paris thường được coi là đoàn ballet quốc gia lâu đời nhất, truy nguồn gốc về viện hàn lâm âm nhạc do vua Louis XIV lập năm 1669. Trường múa của đoàn cũng có từ đầu thế kỷ 18.
Bolshoi và Mariinsky khác nhau thế nào?
Bolshoi ở Moskva thường được tả là mạnh mẽ, kịch tính, hoành tráng. Mariinsky ở Saint Petersburg được tả là tinh tế, thanh lịch, giữ gìn kỹ các vở cổ điển của Petipa. Hai đoàn có trường đào tạo riêng và truyền thống khác nhau.
Kirov Ballet và Mariinsky Ballet có phải một không?
Đúng. Thời Xô viết nhà hát Mariinsky mang tên Kirov, nên đoàn lưu diễn nước ngoài với tên Kirov Ballet. Từ đầu thập niên 1990, tên Mariinsky được dùng trở lại.
Étoile ở Opera Paris là gì?
Étoile, nghĩa là ngôi sao, là bậc cao nhất của vũ công Ballet Opera Paris. Danh hiệu do giám đốc đề cử và thường được công bố ngay trên sân khấu sau một buổi diễn.
Royal Ballet ra đời khi nào?
Royal Ballet bắt nguồn từ đoàn Vic-Wells Ballet do Ninette de Valois lập năm 1931 ở London, được ban hiến chương hoàng gia năm 1956. Đoàn diễn tại Nhà hát Opera Hoàng gia ở Covent Garden.
