Động tác ước lệ trong chèo và tuồng là những động tác cách điệu đã được quy ước sẵn giữa người diễn và người xem: cầm roi ngựa đi vòng là đang cưỡi ngựa, khua mái chèo là đang đi thuyền, phẩy quạt một cái là mở cửa, đi một vòng sân khấu là qua quãng đường dài. Nhờ hệ ước lệ ấy, chèo và tuồng kể được cả câu chuyện mà gần như không cần cảnh trí, và múa trở thành ngôn ngữ chính của sân khấu chứ không chỉ là phần phụ hoạ.
Ước lệ là gì
Ước lệ là "ước hẹn thành lệ": người diễn và người xem cùng ngầm đồng ý rằng một cử chỉ nhất định có một nghĩa nhất định. Giống như chữ viết, ước lệ chỉ có nghĩa với người biết đọc. Khán giả làng quê xem chèo nhiều đời thì đọc ngay; người lần đầu xem có thể ngơ ngác.
Sân khấu kịch nói phương Tây truyền thống cố gắng tái hiện đời thật: cửa thật, bàn ghế thật, ngựa (nếu có) thì giả cho giống. Sân khấu truyền thống Việt Nam — cũng như kinh kịch Trung Hoa, kịch Noh Nhật Bản — đi đường ngược lại: bỏ cái thật, giữ cái "ý", và giao phần còn lại cho trí tưởng tượng của khán giả. Ước lệ không phải là thiếu thốn phương tiện; nó là một lựa chọn thẩm mỹ.
Chèo: sân đình, chiếu chèo và cái quạt
Chèo là sân khấu dân gian của đồng bằng Bắc Bộ, diễn ở sân đình, trên một tấm chiếu — vì thế mới có chữ "chiếu chèo". Không gian nhỏ, khán giả vây ba phía, không có phông cảnh. Mọi thứ phải do người diễn "vẽ" ra bằng thân thể và vài đạo cụ.
Cái quạt và cái khăn
Quạt là đạo cụ đa năng nhất của chèo. Tuỳ cách cầm, quạt có thể là quyển sách người học trò đọc, cây bút đang viết, mái che nắng, cánh cửa khép mở, hoặc chỉ là cách để nhân vật giấu mặt khi e thẹn. Khăn cũng vậy: vắt vai, cầm tay, phẩy, quấn — mỗi cách nói một trạng thái tâm lý.
Các hành động thường được ước lệ
| Hành động | Cách diễn ước lệ thường gặp | Người xem hiểu |
|---|---|---|
| Đi đường xa | Đi một hoặc vài vòng quanh chiếu theo nhịp | Nhân vật đã đi qua nhiều ngày đường |
| Đi thuyền | Cầm mái chèo, nhún người theo nhịp sóng | Nhân vật đang trên sông |
| Cưỡi ngựa | Cầm roi ngựa, bước theo thế phi | Nhân vật đang cưỡi ngựa |
| Mở cửa, đóng cửa | Hai tay hoặc quạt làm động tác đẩy, kéo | Nhân vật vào nhà, ra khỏi phòng |
| Lên lầu, qua cầu | Bước nâng chân, thân hơi nghiêng, tay vịn vào khoảng không | Nhân vật lên cao, qua chỗ hẹp |
| Khóc | Đưa tay áo hoặc khăn lên che mắt, vai rung | Nhân vật đau buồn |
| Đêm tối | Đi dò dẫm, tay quờ phía trước | Cảnh diễn ra trong bóng tối dù đèn vẫn sáng |
Dáng đi nói lên con người
Mỗi loại vai chèo có dáng đi riêng. Đào thương (người phụ nữ hiền, chịu nhiều đau khổ, như Thị Kính trong tích Quan Âm Thị Kính) đi khép nép, mắt nhìn xuống. Đào lệch (người phụ nữ lẳng lơ, như Thị Mầu) đi lắc hông, liếc mắt, phẩy quạt. Kép văn đi khoan thai, thư sinh. Hề đi lệch lạc, khuỳnh khoàng để gây cười. Khán giả chỉ cần thấy dáng đi là biết vai, trước cả khi nghe một câu hát.
Tuồng: kinh thành, chiến trận và nhân vật lớn
Tuồng (miền Nam gọi là hát bội) là sân khấu của những câu chuyện triều đình, trung nịnh, chiến trận. Tuồng phát triển mạnh ở cung đình Huế thế kỷ 19 và ở Quảng Nam, Bình Định xưa. Nếu chèo là những con người làng quê, tuồng là vua quan, tướng lĩnh — nên động tác ước lệ của tuồng mạnh hơn, khuếch đại hơn.
Đặc trưng
- Động tác lớn, rõ, dứt khoát. Tay mở rộng, chân bước mạnh, mắt trợn, râu rung. Mỗi động tác như được phóng to để người ngồi xa cũng thấy.
- Đội quân bằng vài người. Vài người lính cầm cờ đứng sau tướng là cả một đạo quân. Một lá cờ lệnh phất là một mệnh lệnh ban xuống.
- Hoá trang như mặt nạ. Mặt đỏ, mặt trắng, mặt rằn — màu mặt cho biết tính cách: trung dũng, gian nịnh, nóng nảy. Đây là ước lệ bằng màu sắc, đi kèm ước lệ bằng động tác.
- Bàn ghế đa năng. Một chiếc bàn có thể là án thư, là thành luỹ, là núi để đứng lên cao.
Phần múa võ của tuồng — kép võ, đào võ cầm thương, đao — là một mảng lớn riêng, có wiki khác trong hệ nói kỹ. Ở đây chỉ cần nhớ: ngay cả đánh nhau trên sân khấu tuồng cũng là ước lệ, có nhịp, có thế, không phải đánh thật.
Vì sao ước lệ là múa
Người ta hay nói "chèo, tuồng có múa" như thể múa là một tiết mục chen vào giữa vở. Thật ra trong chèo và tuồng, gần như mọi chuyển động đều đã là múa: có nhịp, có tiết tấu theo trống, có tạo hình. Khi nhân vật đi đường xa, bước chân của họ theo nhịp nhạc; khi nhân vật khóc, vai rung theo một khuôn đã định. Ranh giới giữa "diễn" và "múa" mờ đi.
Đây là điểm các nhà nghiên cứu múa Việt Nam thường nhấn mạnh: múa truyền thống người Việt không chỉ nằm trong các "điệu múa" có tên, mà nằm trong cả kho trình thức của sân khấu. Nhiều biên đạo múa chuyên nghiệp từ giữa thế kỷ 20 đã đi học động tác chèo, tuồng để làm chất liệu cho múa sân khấu mới.
Chèo và tuồng khác nhau thế nào trong cách múa
| Tiêu chí | Chèo | Tuồng |
|---|---|---|
| Nhân vật chính | Người làng, học trò, cô gái, ông lý, hề | Vua, quan, tướng, trung thần, gian thần |
| Tính chất động tác | Mềm, duyên, nhỏ, gần đời thường | Mạnh, khuếch đại, khoa trương |
| Đạo cụ đặc trưng | Quạt, khăn, nón | Cờ lệnh, roi ngựa, binh khí, râu |
| Không gian gốc | Chiếu chèo ở sân đình | Rạp hát, sân khấu cung đình, sân đình |
| Cảm xúc chủ đạo | Trữ tình, hài hước, xót thương | Bi hùng, trung nghĩa, phẫn nộ |
Góc nhìn hôm nay: học cách "đọc" một vở chèo, tuồng
Với người trẻ quen xem phim, ước lệ là rào cản đầu tiên. Vài cách để vượt qua:
- Xem một đoạn ngắn với người lớn tuổi. Hỏi họ "đoạn này nhân vật đang làm gì". Bạn sẽ học được "bảng chữ cái" nhanh hơn đọc sách.
- Bắt đầu bằng trích đoạn nổi tiếng. Các trích đoạn từ Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ của chèo hay các tích tuồng cổ như Sơn Hậu thường được diễn riêng, dễ theo dõi hơn cả vở.
- Để ý tay và chân trước, lời sau. Thử xem tắt tiếng một đoạn và đoán nội dung chỉ qua động tác.
- Đi xem trực tiếp. Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam ở Hà Nội, Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ở Đà Nẵng và các nhà hát truyền thống ở Huế có lịch diễn định kỳ.
Người học múa hiện đại cũng có thể mượn bài học từ ước lệ: một động tác nhỏ, đúng nhịp, rõ nghĩa đôi khi nói nhiều hơn mười động tác phức tạp mà không ai hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Ước lệ trong chèo là gì?
Ước lệ là những động tác cách điệu đã được quy ước giữa người diễn và người xem, như đi một vòng chiếu là đi đường xa, khua mái chèo là đi thuyền. Nhờ đó chèo kể chuyện được mà không cần cảnh trí thật.
Vì sao chèo diễn trên chiếu?
Chèo vốn diễn ở sân đình làng, nơi người ta trải chiếu làm khoảng diễn, khán giả vây quanh. Vì thế mới có cách gọi "chiếu chèo", và không gian nhỏ ấy buộc người diễn dùng ước lệ thay cho cảnh trí.
Cái quạt trong chèo dùng để làm gì?
Quạt là đạo cụ đa năng: có thể là quyển sách, cây bút, cánh cửa, mái che, hoặc để nhân vật giấu mặt khi e thẹn. Cách cầm và phẩy quạt còn cho biết tính cách nhân vật.
Tuồng và hát bội có khác nhau không?
Đây là cùng một loại hình sân khấu; miền Bắc và miền Trung quen gọi tuồng, miền Nam quen gọi hát bội. Phong cách từng vùng có khác nhau về giọng hát và cách diễn.
Động tác tuồng khác chèo thế nào?
Động tác tuồng mạnh, khuếch đại, hợp với nhân vật vua quan tướng lĩnh và tích chiến trận. Động tác chèo mềm, duyên, gần đời thường, hợp với nhân vật làng quê và tích trữ tình, hài hước.
