Haka là loại múa – tụng nghi lễ của người Māori ở New Zealand, gồm lời hô tập thể, chân dậm, tay vỗ ngực đùi, mắt mở to, nét mặt dữ dội. Haka không chỉ là "điệu nhảy chiến tranh": người Māori dùng haka để chào đón khách quý, tiễn người đã khuất, mừng đám cưới, lễ tốt nghiệp, bày tỏ niềm vui hay nỗi đau của cả cộng đồng. Haka quen thuộc nhất với thế giới là Ka Mate, do thủ lĩnh Te Rauparaha của bộ tộc Ngāti Toa sáng tác khoảng năm 1820, được đội bóng bầu dục New Zealand biểu diễn trước các trận đấu.
Haka trong đời sống Māori
Người Māori là cư dân bản địa của New Zealand, đến quần đảo này từ Polynesia nhiều thế kỷ trước người châu Âu. Trong văn hoá Māori, haka là một phần của kapa haka — nghệ thuật trình diễn gồm hát, múa, tụng, múa poi. Haka là cách một nhóm người cùng nhau thể hiện bản sắc, sức mạnh và cảm xúc.
Người ta biểu diễn haka trong nhiều dịp:
- Pōwhiri — nghi lễ chào đón khách tới marae (khu sinh hoạt cộng đồng): haka là một phần của nghi thức gặp gỡ giữa chủ và khách.
- Tang lễ (tangihanga): haka để tôn vinh và tiễn biệt người đã khuất. Những cảnh haka trong tang lễ thường xúc động nhất.
- Đám cưới, lễ tốt nghiệp, sinh nhật: gia đình, bạn bè làm haka để mừng và chúc.
- Thời xưa, trước giao chiến: haka để khích lệ tinh thần, thể hiện sức mạnh với đối phương.
Như vậy gọi haka là "vũ điệu chiến binh" chỉ đúng một phần nhỏ. Bản chất của nó là tiếng nói tập thể.
Các loại haka
| Loại | Đặc điểm | Dịp |
|---|---|---|
| Haka không vũ khí (thường gọi haka taparahi) | Chỉ dùng thân thể, lời hô; phổ biến nhất | Nghi lễ, chào đón, biểu diễn |
| Haka có vũ khí (peruperu) | Cầm vũ khí truyền thống, có những cú nhảy cao | Xưa trước giao chiến; nay trong biểu diễn văn hoá |
| Haka do phụ nữ thể hiện | Phụ nữ cũng làm haka, có những thể loại riêng | Nghi lễ, biểu diễn, cuộc thi kapa haka |
Tên gọi và cách phân loại có thể khác nhau giữa các bộ tộc (iwi). Điều quan trọng cần nhớ: haka không phải độc quyền của nam giới; phụ nữ Māori có truyền thống haka và các bài tụng của riêng mình.
Ngôn ngữ của thân thể
Lời trước, động tác sau
Haka luôn bắt đầu từ lời. Người dẫn (kaea) hô một câu, cả nhóm đáp lại. Lời haka có thể kể lịch sử bộ tộc, ca ngợi tổ tiên, thách thức, chào mừng hay than khóc. Động tác minh hoạ và nhấn mạnh lời.
Những yếu tố đặc trưng
- Dậm chân mạnh, đồng loạt, như tiếng trống từ mặt đất.
- Vỗ ngực, vỗ đùi tạo nhịp bằng chính cơ thể.
- Wiri: bàn tay rung nhanh, thường được giải thích là hình ảnh của sự sống, hơi nóng bốc lên hay sóng nước.
- Pūkana: mở to mắt, thể hiện sức mạnh, sự quyết tâm hay cảm xúc mãnh liệt.
- Whētero: thè lưỡi, thường do nam giới thể hiện, như một cử chỉ thách thức.
Với người ngoài, nét mặt haka có thể trông "đáng sợ". Với người Māori, đó là sự trọn vẹn của cảm xúc: haka phải đến từ bên trong, không phải biểu cảm trên bề mặt.
Ka Mate: câu chuyện phía sau bài haka nổi tiếng
Ka Mate do Te Rauparaha, thủ lĩnh bộ tộc Ngāti Toa, sáng tác khoảng năm 1820. Theo câu chuyện được truyền lại, khi đang bị kẻ thù truy đuổi, ông trốn trong một hố chứa khoai và nhờ một thủ lĩnh khác che giấu. Khi kẻ thù đi qua mà không phát hiện, ông leo lên và cất lời mừng sống sót. Câu mở đầu "Ka mate, ka mate! Ka ora, ka ora!" thường được dịch là "Ta chết, ta chết! Ta sống, ta sống!" — một bài ca về sự sống thắng cái chết, không phải về giết chóc.
Năm 2014, Quốc hội New Zealand thông qua đạo luật ghi nhận Ka Mate là haka của bộ tộc Ngāti Toa và Te Rauparaha là tác giả. Đạo luật này không cấm người khác biểu diễn, nhưng xác nhận nguồn gốc và quyền được ghi nhận của bộ tộc — một cách bảo vệ di sản khỏi bị dùng sai.
Haka trên sân bóng bầu dục
Đội tuyển bóng bầu dục New Zealand biểu diễn haka trước các trận đấu từ đầu thế kỷ 20, và hình ảnh này giúp haka nổi tiếng toàn cầu. Từ năm 2005, đội còn có thêm bài Kapa o Pango, sáng tác riêng cho đội. Nhiều đội thể thao, trường học ở New Zealand cũng có haka riêng.
Haka hôm nay
Haka sống mạnh trong đời sống New Zealand. Học sinh học kapa haka ở trường; cuộc thi kapa haka toàn quốc Te Matatini quy tụ các nhóm giỏi nhất; người không phải Māori cũng có thể tham gia haka trong những dịp phù hợp, khi được cộng đồng hướng dẫn. Những đoạn video haka trong lễ cưới, lễ tốt nghiệp hay tang lễ đã nhiều lần làm người xem khắp thế giới xúc động — vì chúng cho thấy haka là cảm xúc thật, không phải màn trình diễn.
Haka và ngôn ngữ Māori
Haka không thể tách khỏi te reo Māori — tiếng Māori. Trong thế kỷ 20, tiếng Māori từng suy giảm mạnh vì chính sách giáo dục chỉ dùng tiếng Anh. Từ thập niên 1970–1980, phong trào phục hồi ngôn ngữ phát triển: các trường mẫu giáo dạy bằng tiếng Māori, tiếng Māori được công nhận là ngôn ngữ chính thức của New Zealand. Kapa haka đóng vai trò lớn trong phong trào này, vì để làm haka đúng, người ta phải hiểu và phát âm đúng lời.
Một bài haka hay không chỉ là động tác đồng loạt mà là lời được hô rõ, đúng nhịp, đúng cảm xúc. Các giám khảo trong cuộc thi kapa haka chấm cả phát âm, ý nghĩa lời, sự đồng bộ, biểu cảm và cả trang phục. Người làm haka thường được dặn: hiểu mình đang nói gì, nói cho ai, và vì sao.
Trang phục khi biểu diễn kapa haka thường gồm váy piupiu làm từ lá lanh New Zealand (harakeke) cuộn lại thành những ống nhỏ, khi người múa chuyển động thì các ống va vào nhau tạo âm thanh. Một số người vẽ hoa văn lên mặt để biểu diễn, gợi lại hình xăm truyền thống tā moko — nhưng tā moko thật là dấu ấn gắn với dòng dõi, căn tính của từng người, không phải thứ trang điểm tuỳ tiện.
Những chi tiết này cho thấy haka là cả một hệ văn hoá: ngôn ngữ, dòng tộc, nghệ thuật thủ công, nghi lễ. Đứng ngoài nhìn vào, ta chỉ thấy phần nổi là những tiếng hô mạnh mẽ.
Góc nhìn hôm nay: hiểu và tôn trọng haka
- Đừng gọi haka là "vũ điệu chiến tranh" chung chung. Hãy hỏi haka đó dùng trong dịp gì.
- Không nhại haka để đùa, không đưa vào quảng cáo, tiệc tùng mà không hiểu ý nghĩa. Nhiều trường hợp dùng haka sai mục đích đã bị cộng đồng Māori phản đối.
- Nếu muốn học, học qua người Māori hoặc nhóm kapa haka, hiểu lời mình hô. Một bài haka hô mà không hiểu lời là mất đi linh hồn của nó.
- Xem có ngữ cảnh. Tìm video haka trong pōwhiri, tang lễ, cuộc thi Te Matatini — không chỉ trên sân bóng — để thấy được trọn vẹn.
- Tìm đọc tài liệu của các bảo tàng New Zealand như Te Papa và trang của bộ tộc Ngāti Toa về Ka Mate.
Câu hỏi thường gặp
Haka là gì?
Haka là loại múa – tụng nghi lễ của người Māori ở New Zealand, gồm lời hô tập thể, dậm chân, vỗ người, nét mặt mãnh liệt. Haka được dùng để chào đón, tiễn người đã khuất, mừng lễ và thể hiện sức mạnh, cảm xúc cộng đồng.
Haka có phải là điệu nhảy chiến tranh không?
Chỉ một phần. Xưa có haka trước giao chiến, nhưng phần lớn haka dùng trong chào đón, tang lễ, đám cưới, lễ tốt nghiệp. Bản chất của haka là tiếng nói tập thể chứ không chỉ là đe doạ.
Ka Mate nghĩa là gì?
Ka Mate là bài haka do Te Rauparaha của bộ tộc Ngāti Toa sáng tác khoảng năm 1820, kể lại lúc ông thoát chết. Câu mở đầu thường được dịch là "Ta chết, ta chết! Ta sống, ta sống!", tức sự sống thắng cái chết.
Vì sao người làm haka thè lưỡi, trợn mắt?
Mở to mắt (pūkana) và thè lưỡi (whētero) là các biểu cảm truyền thống thể hiện sức mạnh, quyết tâm và cảm xúc mãnh liệt. Chúng phải đến từ cảm xúc thật bên trong, không phải để làm trò.
Phụ nữ có làm haka không?
Có. Phụ nữ Māori có truyền thống haka và các thể loại tụng riêng, biểu diễn trong nghi lễ và các cuộc thi kapa haka. Hình ảnh haka chỉ của nam giới là do sân bóng bầu dục quá nổi tiếng.
