Múa truyền thống Thái Lan và Lào: Khon, fon lep, lăm vông

Múa truyền thống Thái Lan và Lào gồm hai tầng: múa cung đình cổ điển — tiêu biểu là Khon, kịch múa mặt nạ kể sử thi Ramakien của Thái (UNESCO ghi danh năm 2018), và các buổi diễn Phra Lak Phra Lam ở Luang Prabang của Lào — và múa dân gian như múa vòng lăm vông, múa móng tay fon lep miền Bắc Thái, múa Nora miền Nam Thái. Hai nước có chung nhiều nét: tay uốn cong, gối chùng, bước chậm, tôn thầy, và một vốn sử thi Ramayana dùng chung với Campuchia.

Một vùng văn hoá chung

Thái Lan, Lào và Campuchia chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ qua nhiều thế kỷ, cùng theo Phật giáo Thượng toạ bộ, và cùng kể lại sử thi Ramayana theo cách riêng: Ramakien ở Thái, Phra Lak Phra Lam ở Lào, Reamker ở Campuchia. Vì thế múa cung đình ba nước nhìn qua khá giống: mũ nhọn, trang phục kim tuyến, ngón tay uốn ngược, động tác chậm.

Giữa các nước có những tranh luận về nguồn gốc, ai ảnh hưởng ai. Bài này không đứng về bên nào; chỉ nêu những gì mỗi nước đang gìn giữ.

Thái Lan: Khon và lakhon

Khon — kịch múa mặt nạ

Khon là loại hình sân khấu cung đình trang trọng nhất của Thái Lan: kịch múa kể Ramakien, người diễn vai quỷ, khỉ đeo mặt nạ, có người đọc truyện và dàn nhạc piphat đi kèm. Vai được chia thành bốn nhóm chính: nam (phra), nữ (nang), quỷ (yak) và khỉ (ling). Diễn viên không nói; lời thoại và lời kể do người khác đảm nhận, còn người múa diễn hoàn toàn bằng thân thể. UNESCO ghi danh "Khon, kịch múa mặt nạ ở Thái Lan" vào danh sách di sản phi vật thể đại diện năm 2018.

Lakhon — kịch múa không mặt nạ

Lakhon là kịch múa thường không đeo mặt nạ. Lakhon nai (trong cung) xưa do nữ diễn, động tác tinh tế; lakhon nok (ngoài cung) sinh động, nhiều yếu tố hài hơn. Ngày nay ranh giới giữa các loại không còn chặt như xưa.

Ngôn ngữ tư thế

Múa cổ điển Thái có một bộ tư thế cơ bản được dạy từ đầu, gọi chung là "mae tha", mỗi tư thế có tên gợi hình. Học trò học thuộc các tư thế này như học bảng chữ cái, rồi mới ghép thành bài. Ngón tay uốn ngược, cổ tay gập, gối chùng — những đặc điểm này đòi hỏi tập từ nhỏ.

Lễ tôn thầy

Một nét đáng chú ý của nghệ thuật biểu diễn Thái là lễ wai khru — lễ tri ân thầy và các bậc tổ nghề. Học trò múa thường làm lễ trước khi bắt đầu học hay trước buổi diễn quan trọng. Nó cho thấy múa cổ điển ở đây không chỉ là kỹ thuật mà còn là một mối quan hệ thầy trò mang tính tinh thần.

Thái Lan: múa vùng miền

Nora được UNESCO ghi danh năm 2021 vào danh sách di sản phi vật thể đại diện. Nó vừa là nghệ thuật biểu diễn vừa gắn với nghi lễ tưởng nhớ tổ tiên nghệ nhân.

Lào: múa cung đình và lăm vông

Phra Lak Phra Lam

Phra Lak Phra Lam là bản Ramayana của Lào. Ở cố đô Luang Prabang, đoàn múa cổ điển biểu diễn các trích đoạn tại nhà hát gần Bảo tàng Hoàng cung, giữ lối múa cung đình với mặt nạ, mũ nhọn và dàn nhạc truyền thống. Luang Prabang là di sản thế giới của UNESCO, và các buổi diễn này là một phần đời sống văn hoá ở đó.

Lăm vông — múa vòng của mọi người

Lăm vông (ram vong, lam vong) là điệu múa vòng phổ biến bậc nhất ở Lào, cũng rất quen ở Thái Lan, Campuchia và với người Khmer Nam Bộ Việt Nam. Người múa đi vòng tròn, thường thành đôi, tay uốn nhẹ, bước theo nhịp. Ở Lào, lăm vông có mặt trong đám cưới, lễ hội, lễ buộc chỉ cổ tay (baci) — ai cũng có thể vào vòng. Phần lăm vông của người Khmer Nam Bộ được nói kỹ trong danh mục múa các dân tộc.

Tiếng khèn

Nhiều điệu múa dân gian Lào đi với tiếng khèn — nhạc cụ ống tre mà UNESCO ghi danh năm 2017 với hồ sơ "Âm nhạc khèn của người Lào". Nhịp khèn quyết định nhịp chân của người múa.

So sánh Thái và Lào trong múa

• Quy mô cung đình. Thái Lan có hoàng gia liên tục và hệ thống đào tạo nhà nước lớn, nên múa cung đình được duy trì ở quy mô rộng. Ở Lào, múa cung đình gắn chặt với Luang Prabang và quy mô nhỏ hơn.
• Múa cộng đồng. Lăm vông là điểm chung lớn nhất; ở Lào nó gần như là biểu tượng của mọi cuộc vui.
• Âm nhạc. Múa cung đình hai nước đều đi với dàn nhạc gõ – thổi kiểu piphat; múa dân gian Lào và Isan gắn với khèn.

Mặt nạ, mũ và trang phục

Mặt nạ Khon là một nghề thủ công riêng. Mặt nạ thường làm từ nhiều lớp giấy bồi trên khuôn, sơn thếp, gắn đá, với màu sắc quy định cho từng nhân vật: mỗi vị quỷ, mỗi con khỉ trong Ramakien có màu da, kiểu mũ, nét mặt riêng để khán giả nhận ra ngay. Vai nam và nữ chính trong các bản diễn hiện nay thường không đeo mặt nạ mà đội mũ nhọn chada lộng lẫy, mặt trang điểm.

Trang phục múa cung đình Thái được may sát vào người diễn viên trước mỗi buổi diễn, giống cách làm ở Campuchia, để vải kim tuyến không xô lệch khi múa. Các chi tiết trang trí ở vai, cổ, thắt lưng đều có tên và quy cách riêng. Việc mặc một bộ trang phục Khon đầy đủ có thể mất khá lâu và cần người phụ giúp.

Ở Lào, trang phục múa cung đình Luang Prabang có cùng kiểu mũ nhọn, áo kim tuyến; còn trong lăm vông đời thường, phụ nữ mặc váy sinh (váy quấn dệt hoa văn) và áo cánh, đàn ông mặc quần áo bình thường. Chiếc váy sinh với hoa văn dệt tay là một phần bản sắc Lào, gặp ở chùa, đám cưới và mọi buổi lễ.

Với người học, điều đáng chú ý là múa cung đình vùng này đòi hỏi sức bền đáng kể: gối chùng lâu, ngón tay uốn liên tục, trang phục nặng. Đằng sau vẻ chậm rãi là nhiều năm tập luyện.

Góc nhìn hôm nay: xem múa Thái, Lào ở đâu

1. Bangkok: các buổi diễn Khon quy mô lớn thường được tổ chức theo mùa ở nhà hát; nên xem lịch chính thức trước khi đi.
2. Chiang Mai: các bữa tối văn hoá thường có fon lep; nên chọn nơi giới thiệu ý nghĩa điệu múa.
3. Luang Prabang: buổi diễn Phra Lak Phra Lam buổi tối gần Hoàng cung.
4. Ở Việt Nam: đến các lễ hội của người Khmer Nam Bộ (Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok) để thấy lăm vông sống trong cộng đồng.

Khi tham gia vòng lăm vông, cứ đi theo nhịp, quan sát người bên cạnh; người dân thường vui vẻ hướng dẫn khách. Với múa cung đình, nên giữ im lặng và không dùng đèn chớp khi chụp ảnh.