Múa cổ điển Ấn Độ: Bharatanatyam, Kathak và ngôn ngữ bàn tay

Múa cổ điển Ấn Độ là nhóm các dòng múa có gốc từ đền đài và cung đình, cùng dựa trên lý thuyết của bộ luận cổ Natya Shastra; Viện Sangeet Natak Akademi của Ấn Độ thường công nhận tám dòng, trong đó Bharatanatyam (miền Nam, Tamil Nadu) và Kathak (miền Bắc) nổi tiếng nhất. Điểm chung lớn nhất là ngôn ngữ bàn tay (hasta, mudra) và biểu cảm khuôn mặt: người múa không chỉ chuyển động theo nhạc mà kể chuyện thần thoại bằng từng ngón tay, ánh mắt.

Tám dòng múa cổ điển

Ấn Độ rộng lớn, mỗi vùng phát triển một dòng múa riêng. Danh sách tám dòng thường được nêu:

Một số cơ quan của Ấn Độ còn đưa thêm dòng khác như Chhau vào danh sách, nên con số "tám" là cách nói phổ biến chứ không phải tuyệt đối.

Natya Shastra: nền móng lý thuyết

Natya Shastra, tương truyền của hiền giả Bharata, là bộ luận về sân khấu bao gồm múa, nhạc, diễn xuất, thậm chí cả cách xây nhà hát. Niên đại còn tranh luận, thường được đặt trong khoảng vài thế kỷ quanh Công nguyên. Hai khái niệm từ đây đi vào mọi dòng múa cổ điển:

• Rasa: "vị" cảm xúc mà khán giả nếm được. Natya Shastra nêu tám rasa (yêu, cười, bi, giận, dũng, sợ, ghê, kinh ngạc); rasa thứ chín, an tịnh (shanta), được bổ sung về sau, nên ngày nay hay nói "chín rasa" (navarasa).
• Bhava: trạng thái cảm xúc người diễn thể hiện để khán giả cảm được rasa.

Người múa giỏi phải chuyển từ rasa này sang rasa khác chỉ trong vài nhịp, chủ yếu bằng mắt, lông mày, miệng.

Ba lớp của một tiết mục: nritta, nritya, natya

Múa cổ điển Ấn Độ thường được chia làm ba lớp:

1. Nritta — múa thuần tuý, không kể chuyện, chỉ là nhịp, đường nét, tốc độ.
2. Nritya — múa biểu cảm, kết hợp động tác với ý nghĩa, minh hoạ lời ca.
3. Natya — yếu tố kịch, nhập vai nhân vật.

Một buổi diễn thường xen kẽ: đoạn nritta khoe kỹ thuật, rồi đoạn nritya kể chuyện thần Krishna đùa nghịch hay nữ thần chờ người yêu.

Ngôn ngữ bàn tay

Bàn tay là "từ điển" của múa Ấn Độ. Sách Abhinaya Darpana (tương truyền của Nandikeshvara) liệt kê các thế tay đơn (một bàn tay) và thế tay kép (hai bàn tay); mỗi thế có tên và nhiều nghĩa tuỳ ngữ cảnh. Vài ví dụ dễ nhớ:

• Pataka (lá cờ): bàn tay duỗi thẳng, các ngón khép — có thể là mây, rừng, sóng, chúc phúc, cánh cửa.
• Tripataka: như pataka nhưng ngón áp út gập — có thể là vương miện, cây, ngọn lửa.
• Alapadma (hoa sen nở): các ngón xoè cong như cánh hoa — hoa sen, mặt trăng, vẻ đẹp.
• Mushti (nắm tay): sự kiên quyết, cầm vũ khí.

Một thế tay có nhiều nghĩa nên người xem hiểu nhờ ngữ cảnh: lời ca, ánh mắt, động tác trước sau. Giống như chữ trong câu, không đứng một mình.

Bharatanatyam: hình học của miền Nam

Bharatanatyam bắt nguồn từ múa đền Tamil Nadu do các vũ nữ đền (devadasi) gìn giữ, trước kia gọi là sadir. Đầu thế kỷ 20, múa đền bị kỳ thị và có lúc bị cấm ở nhiều nơi. Những năm 1930, các nghệ sĩ như Rukmini Devi Arundale đưa dòng múa này lên sân khấu với hình thức mới; bà lập trường Kalakshetra ở Chennai năm 1936. Việc "phục hưng" ấy đến nay vẫn được bàn luận vì nó vừa cứu dòng múa vừa tách nó khỏi cộng đồng gốc.

Đặc trưng kỹ thuật là thế aramandi: chùng gối, mở hông, hai đầu gối hướng ra ngoài, tạo hình tam giác. Từ thế này, chân dậm theo nhịp, tay vẽ những đường thẳng, góc vuông — Bharatanatyam trông như hình học sống. Chương trình biểu diễn truyền thống có trình tự từ bài mở đầu đến bài đỉnh cao dài nhất (varnam) rồi kết bằng bài nhịp nhanh.

Kathak: người kể chuyện của miền Bắc

"Kathak" đến từ katha, nghĩa là câu chuyện. Dòng múa này được cho là bắt nguồn từ những người kể chuyện thần thoại đi khắp nơi, rồi phát triển trong các cung đình Hindu và Hồi giáo ở miền Bắc, đặc biệt dưới thời Mughal. Vì thế Kathak mang cả nét đền đài lẫn nét cung đình Ba Tư.

• Chakkar: những vòng xoay nhanh liên tục, có khi hàng chục vòng, kết thúc dừng đột ngột đúng phách.
• Tatkar: chân trần dậm sàn theo nhịp phức tạp, vang tiếng chuông ghungroo đeo ở cổ chân.
• Đối đáp với trống tabla: người múa và người đánh trống "đấu" nhịp, khán giả vỗ tay khi cả hai về cùng một phách.

Kathak có các trường phái truyền thống (gharana) như Lucknow (mềm, biểu cảm) và Jaipur (mạnh về nhịp, chân).

Âm nhạc và trang phục đi cùng

Múa cổ điển Ấn Độ không tách khỏi âm nhạc cổ điển. Bharatanatyam đi với nhạc Carnatic của miền Nam: giọng hát, trống mridangam, sáo, violin, và một người cầm chũm choẹ nhỏ đọc to các âm tiết nhịp. Kathak đi với nhạc Hindustani của miền Bắc: trống tabla, đàn sarangi hoặc harmonium, giọng hát. Các âm tiết nhịp như "ta, dhi, thom, nam" được người múa thuộc lòng và thậm chí đọc to trước khi múa, rồi chân "nói" lại đúng những âm ấy.

Trang phục mỗi dòng cũng khác. Vũ công Bharatanatyam thường mặc bộ lụa may sẵn có phần quạt xếp ở giữa hai chân, khi ngồi thế aramandi phần quạt mở ra như cánh hoa. Tay chân vẽ màu đỏ (alta) để người xem thấy rõ các thế tay và bước chân từ xa. Kathak thường mặc váy xoè dài hoặc áo dài kiểu cung đình Mughal; khi xoay chakkar, váy bung thành vòng tròn. Chuông ghungroo đeo ở cổ chân là thứ không thể thiếu với cả hai dòng — có những đôi gắn hàng trăm quả chuông nhỏ.

Chính vì âm nhạc, trang phục, hoá trang và động tác gắn chặt với nhau, người học múa cổ điển Ấn Độ thường phải học cả nhịp, cả hát, cả cách trang điểm. Một buổi ra mắt đầu tiên của học trò sau nhiều năm học, ở Bharatanatyam gọi là arangetram, là sự kiện lớn của cả gia đình và thầy.

Góc nhìn hôm nay: xem và học

Để bắt đầu xem múa cổ điển Ấn Độ:

1. Chọn một tiết mục ngắn có phụ đề lời ca; biết lời đang nói gì sẽ thấy ngay tay và mắt đang "dịch" thế nào.
2. Xem so sánh một đoạn Bharatanatyam và một đoạn Kathak liền nhau: một bên hình học, một bên xoay tròn.
3. Để ý khuôn mặt. Người mới thường chỉ xem chân; thực ra nửa nghệ thuật nằm trên mặt.
4. Tìm hoạt động của Trung tâm Văn hoá Ấn Độ hoặc cộng đồng người Ấn ở Hà Nội, TP.HCM; các dịp lễ Diwali thường có biểu diễn.

Người muốn học nên tìm giáo viên được đào tạo bài bản. Thế aramandi đặt nhiều áp lực lên đầu gối và hông; học sai tư thế lâu ngày dễ đau khớp — nếu đau kéo dài nên đi khám thay vì cố tập.