Lịch sử múa thế giới đi theo một mạch khá rõ: múa bắt đầu như một phần của nghi lễ cộng đồng — cầu mưa, săn bắn, cưới hỏi, tang ma, tế thần — rồi dần được triều đình và đền đài chuyên nghiệp hoá, và cuối cùng bước lên sân khấu như một nghệ thuật để ngồi xem. Mạch này diễn ra ở mọi nền văn minh nhưng với nhịp khác nhau: châu Âu tách múa khỏi nghi lễ sớm và triệt để qua ballet, còn Ấn Độ, Đông Nam Á, Nhật Bản giữ chất nghi lễ trong múa cổ điển tới tận hôm nay.
Múa trước khi có chữ viết
Không ai biết con người bắt đầu múa từ lúc nào, vì múa không để lại hoá thạch. Bằng chứng sớm nhất là hình vẽ. Ở quần thể hang đá Bhimbetka (miền Trung Ấn Độ), nhiều bức vẽ thời tiền sử có hình người nắm tay nhau thành hàng, giống một vòng múa. Tranh đá ở nhiều nơi khác — châu Phi, châu Âu, Úc — cũng có những hình người trong tư thế giống như đang nhảy, dù cách đọc luôn có phần suy đoán.
Nhân học cho thấy ở các xã hội không có chữ viết, múa gần như luôn gắn với một mục đích: kết nối với thần linh, truyền lại câu chuyện tổ tiên, chuẩn bị cho đi săn hay chiến đấu, đánh dấu tuổi trưởng thành. Múa là cách cộng đồng "nói chung một tiếng". Ở Việt Nam, hình người nhảy múa trên mặt trống đồng Đông Sơn là một ví dụ quen thuộc về loại múa nghi lễ ấy.
Các nền văn minh cổ: múa trong đền và trong kịch
Ai Cập
Tranh tường trong lăng mộ Ai Cập cổ vẽ người múa trong lễ tang, yến tiệc và lễ tôn giáo, thường kèm nhạc công. Có những tư thế uốn người mềm dẻo đến mức nhào lộn. Múa ở đây vừa là nghi lễ vừa là giải trí cho giới quý tộc.
Hy Lạp
Người Hy Lạp cổ có từ orchēsis chỉ múa, và chữ "orchestra" ban đầu là khoảng sân tròn trong nhà hát nơi dàn đồng ca vừa hát vừa múa. Bi kịch Hy Lạp không thể tách khỏi phần đồng ca múa này. Triết gia Plato bàn về múa như một phần của giáo dục.
Ấn Độ
Bộ luận Natya Shastra, tương truyền của hiền giả Bharata, thường được xếp vào khoảng từ vài thế kỷ trước tới vài thế kỷ sau Công nguyên (niên đại còn tranh luận), là một trong những văn bản sớm nhất trên thế giới hệ thống hoá sân khấu, múa và nhạc. Múa trong đền và múa kể chuyện thần thoại phát triển từ đây.
Trung Hoa
Sách cổ nhắc tới các điệu múa lễ thời Chu, gắn với quan niệm lễ nhạc của Nho giáo. Thời Đường, múa cung đình đạt đỉnh cao, tiếp nhận cả nhạc múa từ Trung Á.
Từ nghi lễ sang cung đình
Khi nhà nước và triều đình hình thành, múa có thêm một chức năng: phô bày quyền lực và trật tự. Ở đâu cũng xuất hiện những đội múa chuyên nghiệp phục vụ vua chúa, đền đài. Có thể so sánh vài nơi:
| Nơi | Hình thức tiêu biểu | Người múa | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Ấn Độ | Múa đền, về sau thành các dòng múa cổ điển | Vũ nữ phục vụ đền, nghệ nhân kể chuyện | Ngôn ngữ bàn tay, biểu cảm khuôn mặt |
| Khmer, Thái, Lào, Java | Múa cung đình kể sử thi Ramayana | Vũ công hoàng gia | Động tác chậm, tay uốn cong, trang phục lộng lẫy |
| Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật, Việt | Múa lễ và múa yến cung đình | Nhạc công, vũ công thuộc triều đình | Đội hình, văn vũ – võ vũ |
| Châu Âu | Múa cung đình Ý, Pháp | Chính giới quý tộc, sau là vũ công chuyên nghiệp | Bước chân, tư thế, đội hình hình học |
Châu Âu: con đường dẫn tới ballet
Ở châu Âu thời Trung cổ, múa có mặt trong lễ hội làng, trong hình ảnh "vũ điệu tử thần" trên tranh, nhưng Giáo hội thường dè chừng múa. Đến thời Phục hưng, các cung đình Ý biến múa thành nghệ thuật của giới quý tộc, có thầy dạy và sách hướng dẫn. Múa cung đình theo chân các hoàng hậu, công chúa Ý sang Pháp.
Ở Pháp, Ballet comique de la reine (1581) thường được coi là một mốc sớm của ballet như một màn trình diễn có cốt truyện. Vua Louis XIV — chính ông cũng múa — lập Académie Royale de Danse năm 1661, đưa múa vào khuôn khổ chuyên nghiệp. Từ đây ballet tách khỏi phòng khiêu vũ của quý tộc để lên sân khấu, do vũ công nhà nghề biểu diễn. Câu chuyện ballet chi tiết nằm ở danh mục Ballet trong cùng wiki.
Đầu thế kỷ 20, múa hiện đại nổi lên phản ứng với khuôn phép ballet, với những người như Isadora Duncan, Martha Graham. Rồi múa đương đại, múa đường phố... Mỗi lớp mới không xoá lớp cũ mà chồng lên.
Mốc thời gian tóm tắt
- Thời tiền sử: hình người múa trên vách đá ở nhiều châu lục, như Bhimbetka.
- Cổ đại: múa trong lăng mộ Ai Cập, đồng ca Hy Lạp, Natya Shastra ở Ấn Độ, lễ nhạc nhà Chu.
- Trung đại: múa cung đình Đường lan sang Triều Tiên, Nhật; múa đền Ấn Độ lan khắp Đông Nam Á cùng sử thi Ramayana.
- 1581: Ballet comique de la reine ở cung đình Pháp.
- 1661: Louis XIV lập Académie Royale de Danse.
- Đầu thế kỷ 20: múa hiện đại ra đời ở Mỹ và châu Âu.
- 1982: Ngày Quốc tế Múa 29/4 được khởi xướng.
Điều gì còn lại của nghi lễ
Dù đã lên sân khấu, múa chưa bao giờ cắt đứt hẳn với nghi lễ. Rất nhiều điệu múa truyền thống hôm nay vẫn sống ở cả hai nơi: haka của người Māori vừa là nghi thức chào đón, tang lễ, vừa xuất hiện trên sân thể thao; hula của Hawaii vừa là lời cầu nguyện kể chuyện tổ tiên vừa là tiết mục biểu diễn; Bon Odori của Nhật vẫn là múa đón linh hồn tổ tiên trong mùa Obon.
Đây cũng là chỗ người xem cần cẩn thận. Một điệu múa có gốc nghi lễ không nên bị xem như màn trình diễn "lạ mắt" để chụp ảnh. Hiểu nó từng phục vụ điều gì là cách tôn trọng tối thiểu.
Múa và tôn giáo: gần rồi xa
Quan hệ giữa múa và tôn giáo không giống nhau ở mọi nơi. Ở Ấn Độ, thần Shiva được tôn là Nataraja — vua của vũ điệu — và vũ trụ được hình dung qua điệu múa sáng tạo và huỷ diệt của thần. Múa ở đây là một hình thức thờ phụng. Ở Đông Nam Á, múa cung đình kể sử thi Ramayana gắn với hoàng gia và đền đài. Ở Nhật, múa kagura dâng thần ở đền Thần đạo và múa Bon Odori đón tổ tiên vẫn sống tới nay.
Ở châu Âu, thái độ của Giáo hội với múa thay đổi theo thời: có lúc múa được dùng trong lễ hội tôn giáo, có lúc bị coi là dẫn tới sa ngã. Ở một số nơi, các nhà truyền giáo thế kỷ 19 hạn chế những điệu múa bản địa mà họ coi là ngoại đạo — hula ở Hawaii là ví dụ rõ. Nhiều điệu múa bị đẩy lùi vào gia đình, vùng xa, rồi được phục hồi trong thế kỷ 20.
Ngày nay, cả múa tôn giáo lẫn múa thế tục đều có chỗ đứng. Nhưng sự phân biệt vẫn quan trọng với người xem: biết điệu múa trước mặt là lời cầu nguyện hay màn giải trí sẽ quyết định ta nên vỗ tay, nên im lặng, hay nên xin phép trước khi chụp ảnh.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu lịch sử múa từ đâu
- Xem bằng mắt. Nhiều bảo tàng có hiện vật về múa: tranh tường Ai Cập, bình gốm Hy Lạp vẽ người múa, tượng thần Shiva Nataraja (thần vũ điệu) của Ấn Độ.
- Đọc trang UNESCO về di sản phi vật thể. Rất nhiều điệu múa truyền thống có hồ sơ riêng kèm video, là nguồn đáng tin để bắt đầu.
- So với múa Việt. Đặt hình người múa trên trống đồng, múa cung đình Huế, xòe Thái cạnh các ví dụ thế giới để thấy mạch chung từ nghi lễ tới sân khấu.
- Đọc sách tổng quan. Các sách lịch sử múa thế giới bằng tiếng Anh có nhiều; tiếng Việt thì các công trình của giới nghiên cứu múa Việt Nam thường có chương về múa thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Múa có từ bao giờ?
Không ai biết chính xác vì múa không để lại dấu vết vật chất. Bằng chứng sớm nhất là các hình vẽ người như đang múa trên vách đá thời tiền sử ở nhiều châu lục, như quần thể Bhimbetka ở Ấn Độ.
Múa ban đầu dùng để làm gì?
Ở các xã hội cổ, múa gắn với nghi lễ: cầu mưa, cầu mùa, săn bắn, chiến đấu, cưới hỏi, tang ma, giao tiếp với thần linh. Múa là cách cộng đồng cùng biểu đạt một điều quan trọng.
Ballet ra đời từ đâu?
Ballet bắt nguồn từ múa cung đình Ý thời Phục hưng, phát triển mạnh ở Pháp. Ballet comique de la reine (1581) là một mốc sớm, và Louis XIV lập Académie Royale de Danse năm 1661.
Natya Shastra là gì?
Natya Shastra là bộ luận cổ của Ấn Độ về sân khấu, múa và nhạc, tương truyền của hiền giả Bharata. Niên đại còn tranh luận, thường được đặt quanh khoảng đầu Công nguyên, và đây là nền tảng lý thuyết của múa cổ điển Ấn Độ.
Vì sao nhiều điệu múa truyền thống vẫn mang tính nghi lễ?
Vì cộng đồng vẫn dùng chúng trong đời sống tinh thần: lễ hội, tang lễ, đón khách, tưởng nhớ tổ tiên. Sân khấu chỉ là một nơi chúng xuất hiện, không thay thế được chức năng gốc.
