Múa cổ điển Trung Hoa (Trung Quốc cổ điển vũ) là hệ múa sân khấu được xây dựng từ giữa thế kỷ 20, lấy chất liệu từ động tác hí khúc (Kinh kịch, Côn khúc), võ thuật và hình ảnh múa cổ trên tượng gốm, bích hoạ. Thuỷ tụ — "tay áo nước" — là dải tay áo lụa dài nối ra từ cổ tay, được tung, cuộn, hất, thu như dòng nước; đây là đạo cụ nổi tiếng nhất của múa cổ điển Trung Hoa, có gốc từ sân khấu hí khúc và từ truyền thống "múa tay áo dài" đã có từ thời Hán.
"Tay áo dài khéo múa": một truyền thống rất cũ
Sách Hàn Phi Tử (thế kỷ 3 trước Công nguyên) có câu "trường tụ thiện vũ, đa tiền thiện cổ" — tay áo dài thì múa đẹp, nhiều tiền thì buôn giỏi. Câu này về sau thành thành ngữ chỉ người có điều kiện thì dễ làm nên việc, nhưng nó cũng cho thấy hình ảnh người múa với tay áo dài đã quen thuộc từ rất sớm.
Tượng gốm người múa thời Hán tìm thấy trong nhiều lăng mộ có dáng thân uốn, một tay áo dài tung lên, tay kia vắt ra sau. Đây là bằng chứng hình ảnh rõ nhất về múa tay áo cổ. Từ đó qua các triều, tay áo dài vẫn là đặc điểm thẩm mỹ của múa nữ Trung Hoa.
Những tầng lịch sử của múa Trung Hoa
| Thời kỳ | Dấu ấn múa | Nguồn hiểu biết hôm nay |
|---|---|---|
| Chu | Múa lễ theo lễ nhạc Nho giáo, quy định số hàng múa | Kinh điển như Chu lễ, Luận ngữ |
| Hán | Múa tay áo dài, múa trên mâm, múa trống | Tượng gốm, gạch chạm trong lăng mộ |
| Đường | Đỉnh cao múa cung đình, tiếp nhận múa Trung Á | Thơ Đường, bích hoạ Đôn Hoàng |
| Tống – Minh – Thanh | Múa dần hoà vào hí khúc | Kịch bản, tranh, truyền thống sân khấu |
| Giữa thế kỷ 20 | Xây dựng hệ múa cổ điển sân khấu có giáo trình | Các học viện múa |
Thời Đường và bích hoạ Đôn Hoàng
Thời Đường, kinh đô Trường An là nơi gặp gỡ của nhiều dân tộc. Múa cung đình tiếp nhận các điệu từ Trung Á, như điệu xoay tròn nhanh mà thơ Đường gọi là Hồ toàn vũ. Bích hoạ trong hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng (di sản thế giới UNESCO) có rất nhiều hình phi thiên — tiên nữ bay với dải lụa — và hình vũ công. Từ những bức vẽ ấy, các biên đạo thế kỷ 20 đã dựng nên dòng "múa Đôn Hoàng" với tư thế cong người, tay nâng, chân co rất đặc trưng.
Múa cổ điển Trung Hoa là "cổ" hay "mới"?
Câu trả lời trung thực: cả hai. Trong nhiều thế kỷ, múa độc lập ở Trung Hoa dần nhập vào sân khấu hí khúc; múa cung đình gốc phần lớn thất truyền. Từ những năm 1950, các nhà giáo dục múa ở Trung Quốc đã hệ thống hoá động tác từ Kinh kịch, Côn khúc, võ thuật, tham khảo cả phương pháp huấn luyện ballet, để xây dựng một bộ môn có giáo trình. Học viện Múa Bắc Kinh thành lập giữa thập niên 1950 là nơi quan trọng của quá trình này.
Vì vậy, khi xem một tiết mục "múa cổ điển", bạn đang xem một nghệ thuật hiện đại xây trên chất liệu cổ — giống như việc múa cung đình Huế hôm nay là bản phục dựng. Điều này không làm giảm giá trị; nó chỉ giúp người xem không nhầm sân khấu với sử liệu.
Thuỷ tụ: kỹ thuật tay áo nước
Trong hí khúc, thuỷ tụ là phần lụa trắng nối ở cổ tay áo của một số vai, như thanh y (nữ đoan trang) hay lão sinh. Diễn viên dùng nó để biểu cảm: hất tay áo là giận, che mặt là thẹn, rũ xuống là buồn. Côn khúc (UNESCO ghi danh năm 2001) và Kinh kịch (UNESCO ghi danh năm 2010) đều có hệ thống động tác tay áo phong phú.
Múa cổ điển lấy kỹ thuật này và kéo dài tay áo hơn nhiều, có khi vài mét, để tạo những đường cong lớn trong không gian. Các nhóm động tác thường gặp:
- Tung (hất): hất tay áo lên cao hoặc ra xa, lụa bay thẳng rồi rơi xuống như thác.
- Thu: kéo tay áo về, cuộn gọn trong tay — cần đúng nhịp để lụa không rối.
- Vẩy, rung: cổ tay rung nhanh làm lụa gợn như sóng.
- Quấn, xoay: xoay người, tay áo quấn quanh thân thành vòng xoắn.
- Vắt, phủ: vắt tay áo lên vai, phủ lên đầu, tạo hình tĩnh.
Cái khó của thuỷ tụ là lực phải đi từ thân qua vai, khuỷu, cổ tay rồi mới tới lụa. Dùng sức riêng ở tay, lụa sẽ không bay mà chỉ phất phơ. Người tập thường mất nhiều tháng mới tung được một đường lụa thẳng và thu về gọn.
Những đặc trưng khác của múa cổ điển Trung Hoa
- Đường tròn. Hầu hết chuyển động đi theo hình tròn, hình số tám; tránh đường thẳng cứng.
- Muốn lên thì xuống trước. Nguyên tắc "dục thượng tiên hạ, dục tả tiên hữu" — muốn đi lên thì hạ xuống trước, muốn sang trái thì đưa sang phải trước — tạo cảm giác chuyển động có đà, có hơi thở.
- Ánh mắt dẫn động tác. Mắt nhìn trước, tay theo sau.
- Kỹ thuật nhảy, xoay từ hí khúc và võ thuật. Các cú xoay trên không, lộn người được lấy từ võ đài sân khấu.
Liên hệ với Việt Nam
Tay áo dài cũng có mặt trong sân khấu tuồng, chèo và múa cung đình Việt Nam, dù không phát triển thành kỹ thuật thuỷ tụ dài như Trung Hoa. Người xem Việt sẽ thấy nhiều nét quen: dáng đi khoan thai, động tác tay theo đường cong, đạo cụ quạt, khăn. Đây là kết quả của nhiều thế kỷ giao lưu sân khấu trong vùng.
Múa dân tộc và múa dân gian Trung Hoa
Bên cạnh múa cổ điển, các học viện múa Trung Quốc còn có bộ môn múa dân tộc và dân gian, lấy chất liệu từ nhiều vùng và nhiều dân tộc: múa ương ca phương Bắc với quạt và khăn tay, múa của người Tạng với ống tay áo dài và bước dậm, múa của người Duy Ngô Nhĩ với động tác cổ và cổ tay, múa của người Mông Cổ với vai rung và tư thế cưỡi ngựa, múa của người Thái ở Vân Nam với dáng chim công. Người xem Việt Nam sẽ thấy nhiều nét gần với múa các dân tộc ở miền núi phía Bắc nước mình, vì nhiều cộng đồng sống trên cùng một vùng địa lý văn hoá.
Ranh giới giữa "cổ điển" và "dân gian" ở đây là ranh giới của trường học: múa cổ điển lấy chất liệu chủ yếu từ hí khúc và hình ảnh cổ, dùng thuỷ tụ, quạt, kiếm; múa dân gian lấy chất liệu từ sinh hoạt các vùng. Trên sân khấu, hai dòng hay được kết hợp trong một chương trình.
Khi xem một tiết mục múa Trung Hoa, có thể tự hỏi: đạo cụ là gì, động tác gợi hí khúc hay gợi đời sống, trang phục là của triều đại nào hay của vùng nào. Ba câu hỏi đó đủ để đọc được phần lớn tiết mục.
Góc nhìn hôm nay: xem và thử
- Xem một trích đoạn Côn khúc hoặc Kinh kịch để thấy thuỷ tụ trong vai diễn, rồi xem một tiết mục múa thuỷ tụ sân khấu để so độ dài và cách dùng.
- Xem tượng gốm Hán trong các bảo tàng có sưu tập Trung Hoa; dáng tay áo dài còn rất rõ.
- Thử với khăn voan dài nếu muốn cảm nhận: đứng ở chỗ rộng, đưa lực từ vai, hất ra rồi thu về. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao người tập mất nhiều tháng.
- Đọc trang UNESCO về Côn khúc và Kinh kịch để hiểu vị trí của động tác trong toàn bộ nghệ thuật sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ tụ là gì?
Thuỷ tụ, nghĩa là tay áo nước, là dải tay áo lụa dài nối từ cổ tay áo, được tung, thu, rung, quấn để biểu cảm. Kỹ thuật này có gốc từ sân khấu hí khúc và được múa cổ điển Trung Hoa phát triển thành tay áo rất dài.
Múa cổ điển Trung Quốc có từ khi nào?
Chất liệu có từ rất lâu, như múa tay áo dài thời Hán và múa cung đình thời Đường. Nhưng múa cổ điển như một bộ môn sân khấu có giáo trình được xây dựng từ những năm 1950, dựa trên hí khúc, võ thuật và hình ảnh múa cổ.
"Trường tụ thiện vũ" nghĩa là gì?
Câu trong sách Hàn Phi Tử, nghĩa là tay áo dài thì múa đẹp, đi cùng vế "đa tiền thiện cổ" (nhiều tiền thì buôn giỏi). Câu này thành thành ngữ chỉ người có điều kiện thì dễ thành việc.
Múa Đôn Hoàng là gì?
Múa Đôn Hoàng là dòng múa sân khấu thế kỷ 20 dựng theo tư thế vũ công và tiên nữ phi thiên trên bích hoạ hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng. Đặc trưng là thân cong, tay nâng, chân co và dải lụa bay.
Học múa thuỷ tụ có khó không?
Khó ở chỗ phải dẫn lực từ thân qua vai, khuỷu, cổ tay tới lụa; dùng sức ở tay thì lụa không bay. Người tập thường cần nhiều tháng để tung thẳng và thu gọn tay áo.
