Múa Apsara Campuchia là điệu múa tiêu biểu của múa cổ điển cung đình Khmer, trong đó vũ nữ tái hiện hình tiên nữ Apsara chạm trên tường đền Angkor: thân thẳng, gối chùng, ngón tay uốn ngược ra sau, mỗi thế tay mang một nghĩa. Hình thức Apsara ta thấy hôm nay được dàn dựng lại trong cung đình Campuchia khoảng thập niên 1960, còn truyền thống múa cung đình Khmer nói chung — được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể — có gốc sâu xa hơn nhiều, gắn với đền đài và sử thi Reamker.
Apsara: từ thần thoại lên tường đền
Apsara là tiên nữ cõi trời trong thần thoại Ấn Độ, giỏi múa hát, theo một truyền thuyết sinh ra khi thần và quỷ khuấy biển sữa. Khi văn hoá Ấn Độ lan sang Đông Nam Á, hình tượng này theo chân Ấn giáo và Phật giáo vào nghệ thuật đền tháp của người Khmer, người Chăm, người Java.
Ở quần thể Angkor (thế kỷ 9–15), tiên nữ xuất hiện dày đặc trên tường đá. Riêng đền Angkor Wat có rất nhiều hình nữ thần đứng (devata) và tiên nữ đang múa, thường được nói là trên một nghìn hình, mỗi hình một kiểu tóc, trang sức khác nhau. Những hình đang bay hoặc múa với chân co lên mới đúng nghĩa "apsara"; các hình đứng thẳng thì giới nghiên cứu hay gọi là devata. Người thường gọi chung là "tiên nữ Apsara".
Ở Việt Nam cũng có một dòng Apsara cổ trên đá: các vũ nữ chạm trên bệ thờ Trà Kiệu của Chăm Pa (nay ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng) — cùng gốc Ấn Độ nhưng thuộc một truyền thống khác với Angkor.
Múa cung đình Khmer: truyền thống đứng sau Apsara
Múa Apsara chỉ là một phần của hệ múa cổ điển Khmer, thường được gọi bằng tên tiếng Anh là Royal Ballet of Cambodia. Hệ múa này từng phục vụ các nghi lễ của hoàng gia: cầu mưa, tế tổ tiên, chào đón, chúc tụng. Vũ công được tuyển từ nhỏ, sống và tập trong cung, học trực tiếp từ thầy theo lối truyền khẩu và truyền thân.
UNESCO công bố múa cung đình Khmer là kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể năm 2003, sau đó đưa vào danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.
Bốn loại vai
| Vai | Nhân vật | Đặc điểm động tác |
|---|---|---|
| Neang | Nữ chính, công chúa, tiên nữ | Mềm mại, thân thẳng, bước nhẹ |
| Neayrong | Nam chính, hoàng tử | Vững vàng, mở hơn nhưng vẫn khoan thai; xưa thường do nữ đóng |
| Yeak | Quỷ, chằn tinh | Mạnh, động tác to, đeo mặt nạ |
| Sva | Khỉ, như thần khỉ Hanuman | Nhanh, nhanh nhẹn, nghịch ngợm, đeo mặt nạ |
Nhiều tiết mục kể lại các đoạn trong Reamker, bản Ramayana của người Khmer.
Điệu Apsara hiện đại ra đời thế nào
Điệu múa mang tên Apsara được biết rộng rãi hôm nay được dàn dựng trong cung đình Campuchia vào khoảng thập niên 1960, gắn với Hoàng thái hậu Sisowath Kossamak, người có công lớn trong việc chấn chỉnh múa cung đình thời đó. Ý tưởng là "đánh thức" những tiên nữ trên tường Angkor, đưa họ trở lại thành người múa sống. Công chúa Norodom Buppha Devi — cháu nội của bà — là vũ công Apsara nổi tiếng đầu tiên.
Cũng vì thế, khi nói "múa Apsara có từ thời Angkor" cần tách bạch: hình tượng có từ thời Angkor, truyền thống múa cung đình có gốc lâu đời, nhưng điệu múa Apsara cụ thể mà khách du lịch xem là sáng tạo của thế kỷ 20 dựa trên điêu khắc.
Đọc một điệu múa Apsara
Bàn tay và ngón tay
Điều gây ấn tượng nhất là các ngón tay uốn ngược ra sau, gần như cong thành vòng cung. Vũ công tập từ nhỏ, uốn ngón hằng ngày để có độ dẻo này. Thế tay (gọi là kbach) mang ý nghĩa theo vòng đời cây cối: một thế là mầm, một thế là lá, thế khác là hoa nở, quả chín, quả rụng. Chuỗi thế tay vì vậy giống như kể chuyện sinh trưởng của tự nhiên.
Thân và chân
Thân trên thẳng, ngực hơi ưỡn, đầu gối chùng thấp, gót chân thường nhấc khi bước, một chân có lúc co ra sau. Chuyển động chậm, liền mạch, không có cú giật hay bật nhảy.
Trang phục
Vũ công đội mũ nhọn ba tầng hoặc vương miện lộng lẫy, mặc váy lụa sampot, áo bó sát được may chặt vào người trước mỗi buổi diễn, đeo nhiều vòng tay, vòng chân, dây chuyền. Hoa đeo trên mũ hay tai thường là hoa thật hoặc hoa giả có mùi hương, gợi tới các lễ vật dâng thần.
Đứt gãy và hồi sinh
Trong thập niên 1970, Campuchia trải qua giai đoạn bi thảm khi chế độ Khmer Đỏ (1975–1979) sát hại và làm chết rất nhiều người, trong đó có phần lớn nghệ sĩ múa cung đình. Sau thời kỳ ấy, những vũ công và thầy múa còn sống đã tìm lại nhau, dựa vào trí nhớ để dạy lại cho thế hệ trẻ. Trường Mỹ thuật Hoàng gia ở Phnom Penh và nhiều đoàn múa đã góp phần đưa hệ múa này trở lại. Đây là một trong những câu chuyện hồi sinh di sản đáng nhớ nhất của thế kỷ 20.
Apsara và các điệu múa láng giềng
Múa cổ điển Khmer có họ hàng gần với múa cung đình Thái Lan và Lào: cùng kể Ramayana, cùng tay uốn cong, cùng trang phục mũ nhọn. Giữa các nước có những tranh luận về nguồn gốc và ảnh hưởng qua lại; với người xem, đơn giản nhất là coi đây là một vùng văn hoá chung với các nhánh riêng. Ở Việt Nam, người Khmer Nam Bộ có những điệu múa riêng như lăm vông và sân khấu Rô băm — các bài trong danh mục múa các dân tộc nói kỹ hơn.
Một tiết mục Apsara diễn ra thế nào
Trong buổi diễn thường gặp, điệu Apsara mở đầu bằng vũ nữ chính — nàng Apsara — đội mũ cao, bước ra chậm rãi giữa tiếng nhạc dàn pinpeat với đàn gõ, trống, kèn. Các vũ nữ phụ theo sau, xếp thành hàng hoặc vòng. Họ đi qua những tư thế quen thuộc trên tường đền: một chân co ra sau, gối chùng, tay nâng hoa. Có đoạn các vũ nữ được hình dung như đang dạo trong vườn hoa cõi trời, hái hoa, ngắm hoa.
Không có kịch tính kiểu xung đột, không có nhảy cao hay xoay nhanh. Cái đẹp nằm ở sự tiết chế: mỗi bước chân đặt xuống cẩn thận, mỗi ngón tay đổi thế từ từ. Người xem quen với nhảy hiện đại có thể thấy chậm, nhưng nếu đã đứng trước tường đền Angkor, họ sẽ hiểu đó là cảm giác đá đang thở.
Vì là tiết mục nổi tiếng nhất, Apsara thường được diễn cùng các tiết mục khác trong một chương trình: múa dân gian Khmer như múa gặt lúa, múa bắt cá, múa chim công, hoặc trích đoạn Reamker với các vai quỷ, khỉ đeo mặt nạ. Xem cả chương trình sẽ thấy rõ sự khác nhau giữa múa cung đình và múa dân gian của Campuchia.
Góc nhìn hôm nay: xem Apsara thế nào
- Đi Angkor trước, xem múa sau. Đứng trước tường đền nhìn tiên nữ chạm rồi tối xem múa, bạn sẽ nhận ra từng tư thế "bước ra" từ đá.
- Chọn đoàn nghiêm túc. Ở Phnom Penh và Siem Reap có nhiều buổi biểu diễn; các đoàn gắn với trường nghệ thuật thường giữ đúng kỹ thuật hơn các buổi diễn kèm bữa ăn.
- Để ý tay. Thử đếm xem tiết mục có bao nhiêu thế tay khác nhau.
- Tôn trọng. Đây là nghệ thuật có gốc nghi lễ; không bắt chước nhại tay của vũ công để chụp ảnh đùa.
Muốn đọc thêm, trang UNESCO về Royal Ballet of Cambodia có mô tả và video; nhiều sách ảnh về Angkor dành riêng một chương cho devata và apsara.
Câu hỏi thường gặp
Múa Apsara là gì?
Múa Apsara là điệu múa cổ điển cung đình Khmer tái hiện hình tiên nữ trên tường đền Angkor, với ngón tay uốn cong, gối chùng, động tác chậm. Điệu múa ngày nay được dàn dựng trong cung đình Campuchia khoảng thập niên 1960.
Múa Apsara có từ bao giờ?
Hình tượng Apsara có trên các đền thời Angkor, nổi bật là Angkor Wat thế kỷ 12, và múa cung đình Khmer có truyền thống lâu đời. Riêng điệu Apsara cụ thể ta xem hôm nay là sáng tạo của thế kỷ 20 dựa trên điêu khắc.
Múa cung đình Campuchia được UNESCO công nhận năm nào?
UNESCO công bố múa cung đình Khmer (Royal Ballet of Cambodia) là kiệt tác di sản phi vật thể năm 2003, sau đó đưa vào danh sách đại diện của nhân loại.
Vì sao vũ công Apsara uốn ngón tay được như vậy?
Vũ công tập từ nhỏ, uốn ngón tay hằng ngày nhiều năm để có độ dẻo đặc biệt. Các thế tay ấy có nghĩa, như mầm, lá, hoa, quả, nên không chỉ để đẹp mà để kể chuyện.
Apsara Campuchia và vũ nữ Trà Kiệu khác nhau thế nào?
Cả hai cùng hình tượng tiên nữ gốc Ấn Độ. Vũ nữ Trà Kiệu là điêu khắc Chăm Pa ở Việt Nam, còn Apsara Campuchia gắn với đền Angkor và truyền thống múa cung đình Khmer vẫn đang được biểu diễn.
