Hula là điệu múa kể chuyện của người Hawaii bản địa, nơi đôi tay "viết" lời của bài thánh ca hay bài hát — mưa, sóng, hoa, núi lửa, tên tổ tiên — còn đôi chân và hông giữ nhịp. Hula có hai dòng chính: hula kahiko, dòng cổ đi với lời tụng và trống, mang tính nghi lễ, và hula ʻauana, dòng hiện đại đi với đàn ukulele, guitar. Với người Hawaii, hula không phải màn "lắc hông" cho du khách mà là cách gìn giữ lịch sử, gia phả và tín ngưỡng của cả một dân tộc vốn không có chữ viết.
Hula là gì trong văn hoá Hawaii
Trước khi người châu Âu đến, người Hawaii không có chữ viết. Lịch sử, gia phả các dòng tộc, truyện về thần linh, kiến thức về đất, biển, thời tiết — tất cả được gìn giữ bằng lời tụng (oli) và bài hát (mele). Hula là phần thân thể của những lời ấy: mỗi động tác tay minh hoạ một chữ, một hình ảnh. Người múa vì thế vừa là nghệ sĩ vừa là người lưu giữ ký ức cộng đồng.
Hula gắn với các vị thần trong tín ngưỡng Hawaii. Laka thường được coi là nữ thần bảo hộ của hula; nhiều bài múa kể chuyện nữ thần núi lửa Pele và em gái Hiʻiaka. Các trường dạy hula truyền thống vẫn giữ nghi thức tôn kính khi bắt đầu học và trước khi biểu diễn.
Hula kahiko và hula ʻauana
| Tiêu chí | Hula kahiko | Hula ʻauana |
|---|---|---|
| Thời gian hình thành | Trước khi người phương Tây đến | Từ thế kỷ 19, sau tiếp xúc với phương Tây |
| Âm nhạc | Lời tụng, trống và nhạc cụ gõ truyền thống | Bài hát có giai điệu, ukulele, guitar, guitar thép |
| Tính chất | Trang nghiêm, mạnh mẽ, nhiều bài mang tính nghi lễ | Mềm mại, trữ tình, nhiều bài về tình yêu, quê hương |
| Trang phục | Váy pāʻū, vòng lá, vòng hoa; chất liệu tự nhiên | Váy dài, áo muʻumuʻu, hoa trang trí |
| Ngôn ngữ | Tiếng Hawaii | Tiếng Hawaii hoặc tiếng Anh |
"Kahiko" có nghĩa là cổ xưa; "ʻauana" có nghĩa là đi lang thang, tự do. Hai dòng không phải cũ và mới thay thế nhau — cả hai đều đang được dạy và biểu diễn song song.
Nhạc cụ và ngôn ngữ động tác
Nhạc cụ của hula kahiko
- Ipu: trống làm từ quả bầu khô, người tụng gõ xuống đất hoặc vỗ tay để giữ nhịp.
- Pahu: trống thân gỗ, mặt da, gắn với những bài trang nghiêm nhất.
- ʻUliʻuli: lục lạc bằng quả bầu nhỏ trang trí lông chim, người múa cầm lắc.
- Pūʻili: ống tre chẻ tua, gõ vào người hoặc vào nhau.
- ʻIliʻili: những viên đá nhỏ cầm trong tay gõ vào nhau như phách.
Tay kể chuyện
Đôi tay hula không trang trí mà kể. Lời hát nói "mưa" thì ngón tay rung từ trên xuống; nói "biển" thì cánh tay gợn như sóng; nói "hoa" thì hai bàn tay khum lại gần mặt như đưa hoa lên ngửi; nói "núi" thì hai tay chụm thành đỉnh. Một bài hula hay là bài mà khán giả hiểu tiếng Hawaii có thể "nghe" bằng mắt.
Chân và hông giữ nhịp
Phần dưới cơ thể giữ nhịp với các bước cơ bản có tên riêng, như kaholo (bước sang ngang) hay ʻami (vòng hông). Chuyển động hông ở hula là để giữ nhịp và tạo dòng chảy, không phải để khêu gợi; người Hawaii rất khó chịu khi hula bị biến thành hình ảnh "cô gái lắc hông" trên bưu thiếp.
Bị cấm đoán và hồi sinh
Từ năm 1820, các nhà truyền giáo Tin Lành từ Mỹ đến Hawaii. Họ coi hula là điệu múa ngoại đạo, thiếu đứng đắn. Sau khi một số người đứng đầu vương quốc cải đạo, hula biểu diễn công khai bị hạn chế từ những năm 1830. Hula không chết — nó lùi vào các gia đình, các vùng xa — nhưng mất chỗ đứng trong đời sống công khai.
Vua Kalākaua, trị vì từ năm 1874 tới 1891, là người khôi phục hula. Ông đưa hula và các lời tụng cổ trở lại các lễ lớn của triều đình, khuyến khích ghi chép lại những bài tụng sắp mất. Người Hawaii nhớ ông như người cứu hula trong thế kỷ 19.
Sau khi Hawaii thành điểm du lịch, hula lại đối mặt nguy cơ khác: bị thương mại hoá thành màn trình diễn kiểu "váy cỏ", phục vụ khách. Thực ra váy cỏ như trên bưu thiếp không phải trang phục gốc; hula xưa dùng váy pāʻū làm từ vải vỏ cây kapa và sau này váy lá ti. Từ thập niên 1970, phong trào thường được gọi là "Phục hưng Hawaii" đã đưa ngôn ngữ, âm nhạc và hula truyền thống trở lại vị trí trung tâm. Lễ hội Merrie Monarch ở Hilo — mang tên tôn vinh vua Kalākaua — với cuộc thi hula hằng năm trở thành sự kiện hula quan trọng bậc nhất.
Hālau và kumu hula
Hula được dạy trong các hālau (trường hula), do kumu hula (thầy hula) đứng đầu. Mỗi hālau có dòng truyền thừa riêng: kumu học từ thầy mình, thầy mình học từ thầy trước nữa. Học trò không chỉ học động tác mà học tiếng Hawaii, ý nghĩa lời tụng, cách hái và kết lá hoa, cách cư xử với thiên nhiên. Đây là lý do người Hawaii nói hula là một lối sống chứ không chỉ một điệu múa.
Một bài hula được dựng thế nào
Mỗi bài hula bắt đầu từ một mele — bài tụng hoặc bài hát. Có những mele cổ được truyền qua nhiều thế hệ, có những mele mới do người đương thời sáng tác. Mele có thể ca ngợi một vị thủ lĩnh, kể về một vùng đất, một trận mưa, một loài hoa, hay tưởng nhớ người đã khuất. Lời mele thường nhiều tầng nghĩa: một hình ảnh thiên nhiên có thể đồng thời là ẩn dụ cho tình yêu hay cho phẩm chất của một con người.
Kumu hula đọc kỹ mele, hiểu từng chữ và các nghĩa ẩn, rồi mới đặt động tác. Vì thế cùng một bài, hai hālau khác nhau có thể có động tác khác nhau — mỗi bên trung thành với dòng truyền thừa và cách hiểu của mình. Đây không phải sai lệch mà là sự phong phú của truyền thống.
Trước buổi biểu diễn quan trọng, người múa thường tự tay làm vòng lá, vòng hoa (lei) từ cây cỏ địa phương. Việc hái lá cũng có phép tắc: xin phép, chỉ lấy đủ dùng, không làm hại cây. Hula vì vậy gắn chặt với thiên nhiên Hawaii — không chỉ trong lời ca mà cả trong cách người múa chuẩn bị.
Đối với người ngoài, điều cần nhớ là hula có cả người múa nam lẫn nữ. Hình ảnh hula chỉ dành cho các cô gái là do quảng cáo du lịch; trong truyền thống, nam giới múa hula với động tác mạnh mẽ, và nhiều kumu hula nổi tiếng là nam.
Góc nhìn hôm nay: xem hula với sự tôn trọng
- Tìm hiểu lời trước khi xem. Nhiều buổi diễn có giới thiệu nội dung bài; biết bài kể về gì, bạn sẽ thấy đôi tay "nói".
- Phân biệt sân khấu nghi lễ và giải trí. Có những bài hula kahiko không dành cho tiếng reo hò; quan sát người địa phương để biết lúc nào nên vỗ tay.
- Không nhại. Tránh bắt chước hula với vòng hoa giả, váy cỏ để làm trò đùa ở tiệc — với nhiều người Hawaii, đó là sự xúc phạm.
- Xem video cuộc thi Merrie Monarch để thấy hula được trình diễn ở trình độ cao nhất, cả kahiko lẫn ʻauana.
- Nếu muốn học, tìm lớp có kumu hula được đào tạo trong một dòng truyền thừa rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Hula là gì?
Hula là điệu múa kể chuyện của người Hawaii bản địa, tay minh hoạ lời tụng hoặc bài hát, chân và hông giữ nhịp. Hula gìn giữ lịch sử, gia phả và tín ngưỡng của một dân tộc vốn không có chữ viết.
Hula kahiko và hula ʻauana khác nhau thế nào?
Hula kahiko là dòng cổ, đi với lời tụng và trống, mang tính nghi lễ, trang nghiêm. Hula ʻauana là dòng hiện đại từ thế kỷ 19, đi với ukulele, guitar, giai điệu trữ tình hơn.
Váy cỏ có phải trang phục hula truyền thống không?
Không hẳn. Hula xưa dùng váy pāʻū làm từ vải vỏ cây kapa và sau này váy lá ti; hình ảnh váy cỏ phổ biến qua bưu thiếp và các buổi diễn cho du khách.
Vì sao hula từng bị cấm?
Các nhà truyền giáo đến Hawaii từ năm 1820 coi hula là ngoại đạo, và sau khi một số người đứng đầu cải đạo, hula công khai bị hạn chế từ những năm 1830. Vua Kalākaua khôi phục hula vào cuối thế kỷ 19.
Kumu hula là ai?
Kumu hula là thầy dạy hula, người đứng đầu một hālau (trường hula). Họ truyền dạy cả động tác, tiếng Hawaii, ý nghĩa lời tụng và các nghi thức theo một dòng truyền thừa.
