Lăm vông và các điệu múa của người Khmer Nam Bộ: saravan, chhay-dăm

Lăm vông là điệu múa vòng tròn của người Khmer, trong đó từng đôi nam nữ đi nối nhau quanh một tâm, tay uốn lượn chậm rãi theo nhạc; ai cũng có thể vào vòng. Cùng với lăm vông, người Khmer Nam Bộ còn có các điệu múa vui như saravan, lăm lêv, múa trống chhay-dăm và một nền múa cổ điển với hệ thống tư thế tay rất tinh tế, chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ cổ qua Campuchia.

Người Khmer Nam Bộ và không gian múa của họ

Người Khmer ở Việt Nam sống chủ yếu tại đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhất ở các vùng Sóc Trăng, Trà Vinh, Kiên Giang, Bạc Liêu, An Giang cũ (nay thuộc các tỉnh, thành Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Cà Mau). Họ theo Phật giáo Nam tông, và ngôi chùa (wat) là trung tâm sinh hoạt của mỗi phum sóc.

Vì vậy, sân chùa chính là sân khấu múa lớn nhất của người Khmer. Ngày lễ, Tết, các sư sãi làm lễ trong chánh điện; ngoài sân, dàn nhạc nổi lên và các vòng lăm vông, saravan bắt đầu. Hiểu điều này giúp ta hiểu vì sao múa Khmer luôn gắn với lịch lễ của chùa.

Lăm vông: vòng tròn của mọi người

Đội hình

Lăm vông (tiếng Khmer là rom vong, "múa vòng") có đội hình đơn giản: từng đôi nam nữ đi nối nhau thành vòng tròn quanh một tâm, thường là một chiếc bàn đặt bình hoa hoặc mâm lễ. Nam đi trước hoặc đi bên cạnh, nữ theo sau, hai người không chạm nhau mà chỉ đối đáp bằng động tác tay và ánh mắt.

Bước chân

Bước chậm, nhún nhẹ theo nhịp, mỗi chu kỳ thường vài bước tiến rồi một nhịp dừng nhún. Vòng di chuyển chậm và đều. Người mới chỉ cần bước theo cặp phía trước.

Tay

Tay là phần đẹp nhất của lăm vông. Hai tay đưa ra trước ngang ngực hoặc cao ngang mặt, bàn tay uốn ngược, ngón tay cong, cổ tay xoay chậm từ trong ra ngoài. Người múa nam thường có động tác tay rộng hơn, nữ mềm và khép hơn.

Lăm vông được coi là múa giao lưu, ai cũng vào được: người già, trẻ nhỏ, khách lạ. Trong đời sống Nam Bộ, các cộng đồng khác sống cạnh người Khmer cũng quen với lăm vông ở đám cưới, tiệc mừng, lễ hội.

Những điệu múa dân gian Khmer khác

Các tên gọi này được viết theo nhiều cách khác nhau trong tài liệu tiếng Việt (saravan còn viết xa-ra-van; lăm lêv còn viết lam leav). Người đọc gặp cách viết khác vẫn là cùng một điệu.

Chhay-dăm đáng chú ý vì nó vừa là nhạc vừa là múa: người đánh trống vừa đánh vừa nhún nhảy, nhóm múa đi kèm có những động tác dí dỏm, tạo không khí rộn ràng cho đoàn rước. Đây là nét rất riêng của Khmer Nam Bộ.

Múa cổ điển Khmer: hệ thống tư thế tay

Bên cạnh múa dân gian, người Khmer giữ một nền múa cổ điển gần với múa cung đình Campuchia. Đặc trưng của nó là hệ thống tư thế tay, mỗi tư thế có hình ảnh riêng: bàn tay khép ngửa như chiếc lá, ngón cái chạm ngón trỏ như nụ hoa, các ngón xoè ra như hoa nở, bàn tay úp xuống như quả rụng. Ghép các tư thế lại thành câu, người múa có thể kể chuyện.

Để có bàn tay cong ngược như vậy, người học thường bắt đầu từ nhỏ, được thầy uốn ngón tay, cổ tay hằng ngày. Động tác thân chậm, gối khuỵu sâu, gót nhấc cao, mọi chuyển động phải đều và liền. Nền múa cổ điển này cũng là nền của Rô băm, loại kịch múa đội mặt nạ của người Khmer, được bàn ở bài riêng trong danh mục.

Dàn nhạc ngũ âm: thứ đưa nhịp cho người múa

Múa Khmer gắn với dàn nhạc ngũ âm (pin peat), gồm các nhạc cụ thuộc năm chất liệu như gỗ, đồng, da, hơi, dây. Trong dàn có đàn thuyền (roneat), cồng vòng, trống, kèn, chập choã. Âm thanh dàn ngũ âm vừa rộn ràng vừa trang nghiêm, rất hợp với sân chùa.

Với người múa, điều quan trọng là: lăm vông và saravan thường đệm bằng dàn nhạc nhẹ hơn hoặc nhạc hiện đại phối khí, còn múa cổ điển và Rô băm cần dàn ngũ âm đủ bộ. Ngày nay, ở các buổi tiệc, lăm vông cũng được múa với nhạc điện tử, đàn organ, và vẫn giữ nguyên tinh thần vòng tròn.

Lịch lễ hội có múa của người Khmer

• Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới): khoảng giữa tháng 4 dương lịch, kéo dài ba ngày. Ban ngày lễ ở chùa, đắp núi cát, tắm Phật; tối có múa lăm vông, saravan.
• Sene Dolta (lễ cúng ông bà): khoảng tháng 8 âm lịch (thường rơi vào tháng 9 – 10 dương lịch). Sau phần lễ, sân chùa có văn nghệ.
• Ok Om Bok (lễ cúng trăng): rằm tháng 10 âm lịch, gắn với đua ghe ngo, thả đèn nước. Không khí lễ hội với nhiều tiết mục múa.
• Lễ dâng y Kathina: sau mùa an cư kiết hạ, có đoàn rước với trống chhay-dăm.

Vào vòng lăm vông lần đầu: vài điều nên biết

Khi được mời vào vòng, khách thường lúng túng nhất ở đôi tay. Cách dễ nhất là bắt đầu bằng bàn tay mở, ngón khép, cổ tay xoay chậm từ trong ra ngoài ngang ngực, rồi dần đưa cao lên khi đã quen nhịp. Chưa cần uốn ngón tay cong ngược như người múa lâu năm.

Bước chân giữ nhỏ và đều, đừng vượt cặp phía trước. Nam và nữ trong một đôi giữ khoảng cách, không nắm tay hay khoác vai nhau, vì lăm vông vốn là múa đối đáp bằng động tác chứ không phải múa ôm. Hết một bài, cả vòng thường dừng lại, vỗ tay, rồi bắt đầu bài mới; đó là lúc khách có thể ra nghỉ mà không làm đứt vòng.

Trong sân chùa, nên ăn mặc gọn gàng, để giày dép đúng chỗ và theo chỉ dẫn của người tổ chức. Những phép lịch sự nhỏ ấy làm người Khmer quý khách hơn bất cứ động tác đẹp nào.

Góc nhìn hôm nay: xem múa Khmer ở đâu

Muốn thấy lăm vông trong không khí thật, hãy đến một ngôi chùa Khmer ở vùng Sóc Trăng hay Trà Vinh cũ dịp Chôl Chnăm Thmây hoặc Ok Om Bok. Chùa Dơi, chùa Kh'Leang (vùng Sóc Trăng cũ), chùa Âng, ao Bà Om (vùng Trà Vinh cũ) là những điểm khách hay tìm. Nên ăn mặc kín đáo khi vào chùa, hỏi trước khi chụp ảnh sư sãi và nghi lễ.

Các đoàn nghệ thuật Khmer ở các tỉnh miền Tây vẫn biểu diễn múa dân gian và múa cổ điển. Trường đào tạo văn hoá nghệ thuật ở các tỉnh có đông người Khmer cũng có lớp múa Khmer. Ở TP.HCM, cộng đồng Khmer có các hoạt động văn hoá dịp lễ tại chùa Chantarangsay (quận 3 cũ).

Lăm vông là điệu múa hiếm hoi mà khách lạ có thể vào vòng ngay lần đầu. Bí quyết duy nhất: đi chậm, nhìn tay người phía trước, và đừng ngại.