Lune Production: À Ố Show, Làng Tôi, Teh Dar và xiếc tre kết hợp múa

Lune Production là đơn vị sản xuất nghệ thuật ở TP.HCM, nổi tiếng với các chương trình À Ố Show, Làng Tôi và Teh Dar, kết hợp múa đương đại, xiếc tre, nhạc cụ dân tộc và đồ vật làng quê Việt Nam. Các chương trình không có lời thoại, dài khoảng một tiếng, diễn thường xuyên tại Nhà hát Thành phố (TP.HCM), Nhà hát Lớn Hà Nội và đi lưu diễn nhiều nước. Thể loại của họ gần với "xiếc tân thời" (nouveau cirque) của phương Tây: xiếc không còn là màn trình diễn kỹ năng rời rạc mà trở thành ngôn ngữ kể chuyện cùng với múa.

Xiếc tân thời là gì và vì sao hợp với múa

Xiếc truyền thống thường là chuỗi tiết mục độc lập: tung hứng, đu dây, nhào lộn, mỗi tiết mục khoe một kỹ năng, xen giữa là người dẫn chương trình. Từ khoảng thập niên 1970–1980, ở Pháp, Canada và nhiều nơi khác hình thành dòng xiếc mới: bỏ thú biểu diễn, bỏ người dẫn, nối các kỹ năng thành một tác phẩm liền mạch có chủ đề, có âm nhạc sống, có ánh sáng sân khấu, có biên đạo múa tham gia.

Múa và xiếc gặp nhau ở cơ thể. Một nghệ sĩ xiếc đứng thăng bằng trên ngọn tre cũng cần biết đi vào sân khấu, dừng lại, nhìn bạn diễn như một diễn viên múa. Ngược lại, diễn viên múa trong các chương trình này phải học thêm kỹ năng nâng, đỡ, leo, giữ thăng bằng trên đạo cụ. Kết quả là những đội hình mà múa đơn thuần không làm được: người leo lên cây tre đang được bạn diễn giữ thẳng đứng, người lăn trong chiếc thúng chai.

Ba chương trình tiêu biểu

Tên "À Ố" lấy từ hai tiếng cảm thán trong tiếng Việt, gợi sự ngạc nhiên và thán phục của khán giả. Còn Teh Dar được giới thiệu là một từ trong tiếng của người Tây Nguyên mang nghĩa vòng tròn, gắn với hình ảnh vòng múa quanh cồng chiêng.

Cây tre: đạo cụ trung tâm

Nếu phải chọn một hình ảnh cho các chương trình của Lune, đó là cây tre. Trên sân khấu, tre không chỉ là phông cảnh mà là bạn diễn.

• Cột thăng bằng: một cây tre dài được giữ thẳng đứng, nghệ sĩ leo lên ngọn và tạo dáng trên đó.
• Bộ khung: nhiều cây tre ghép thành khung, cầu, giàn, rồi được tháo ra dựng lại ngay trước mắt khán giả.
• Nhạc cụ: gõ tre xuống sàn, đập vào nhau tạo nhịp, gợi nhớ nhịp gõ sạp.
• Đường kẻ trong không gian: diễn viên múa cầm tre xoay, vẽ những đường thẳng dài cắt ngang sân khấu.

Tre là vật quen thuộc với người Việt, nhẹ, dẻo, dễ tìm, nhưng để biểu diễn an toàn với tre cần rất nhiều giờ tập. Một cây tre trượt tay có thể gây chấn thương cho cả nhóm, nên phần xiếc tre đòi hỏi kỷ luật và sự tin tưởng tuyệt đối giữa các nghệ sĩ.

Thúng chai, nón lá và những đồ vật biết múa

Trong À Ố Show, chiếc thúng chai (thuyền thúng) của ngư dân miền Trung, những chiếc giỏ đan, nón lá được đưa lên sân khấu theo cách bất ngờ. Nghệ sĩ lăn trong thúng như bánh xe, chồng thúng thành tháp, dùng giỏ như mặt nạ hay mai rùa. Cách dùng đồ vật này gần với tinh thần múa đương đại: một vật quen thuộc được nhìn bằng con mắt mới, mất chức năng cũ và có ý nghĩa mới trên sân khấu.

Với khán giả nước ngoài, những đồ vật này mang dấu hiệu Việt Nam rõ ràng mà không cần lời. Với khán giả Việt, thú vị lại ở chỗ thấy những thứ quen thuộc ở quê bỗng có sức sống khác.

Múa trong các chương trình của Lune

Dù xiếc gây ấn tượng mạnh, phần múa mới là thứ nối các cảnh với nhau. Có thể nhận ra vài đặc điểm:

• Động tác lao động được múa hoá: cấy, gánh, chèo, kéo lưới, đẩy xe trở thành chuỗi chuyển động có nhịp.
• Nhóm đông chuyển động như một khối, gợi cảnh làng, cảnh phố đông.
• Kỹ thuật đương đại: lăn sàn, đổ người, nâng đỡ đôi, dựa trọng lượng vào nhau.
• Hài hước: nhiều cảnh có tiếng cười, nhất là khi nhại lại sự hối hả của đô thị.

Các nghệ sĩ đến từ nhiều nguồn: diễn viên xiếc được đào tạo bài bản, diễn viên múa, nhạc công đàn, sáo, gõ nhạc cụ dân tộc. Một số nhạc công ngồi ngay trên sân khấu, trở thành một phần của hình ảnh.

Đi xem: vài điều nên biết

• Nơi diễn: thường ở Nhà hát Thành phố (TP.HCM) theo lịch định kỳ, ngoài ra có đợt diễn ở Nhà hát Lớn Hà Nội và các thành phố khác. Lịch thay đổi theo mùa, nên kiểm tra trên trang chính thức của Lune Production hoặc nhà hát.
• Độ dài: khoảng một tiếng, không nghỉ giữa giờ ở nhiều suất diễn.
• Không cần hiểu tiếng Việt: chương trình không có lời thoại, nên rất hợp để đưa bạn bè, đối tác nước ngoài đi xem.
• Trẻ em: nhiều gia đình đưa trẻ đi xem vì phần xiếc sinh động; nên hỏi nhà hát quy định độ tuổi và lưu ý trẻ ngồi yên vì có cảnh tối, tiếng to.
• Chụp ảnh: thường không được chụp, quay trong lúc diễn; nghệ sĩ cần tập trung tuyệt đối khi làm động tác xiếc.
• Chỗ ngồi: ngồi giữa, không quá gần, để thấy trọn những khối tre cao và đội hình nhiều tầng.

Ý nghĩa với múa Việt Nam

Các chương trình của Lune cho thấy một hướng làm khác với nhà hát nhà nước: sản xuất theo mô hình tư nhân, diễn đều đặn hằng tuần như các show ở Broadway hay Las Vegas thu nhỏ, nhắm tới cả khách du lịch lẫn khán giả trong nước, và mang đi lưu diễn quốc tế. Với nghệ sĩ múa, đây là một nơi làm việc ổn định ngoài nhà hát nhà nước, đòi hỏi kỹ năng đa dạng.

Cũng có ý kiến cho rằng loại hình này nghiêng về "giới thiệu văn hoá" cho khách nước ngoài. Dù vậy, việc đưa tre, thúng, nón vào ngôn ngữ đương đại một cách tự nhiên đã ảnh hưởng tới nhiều tiết mục múa trong nước sau này. Muốn so sánh, người xem có thể xem một chương trình của Lune rồi xem một tác phẩm múa đương đại thử nghiệm ở trung tâm văn hoá, để thấy hai cách dùng chất liệu Việt rất khác nhau.