Múa Chăm: múa quạt, múa đội nước và dáng tay uốn cong đặc trưng

Múa Chăm là nghệ thuật múa của người Chăm ở Nam Trung Bộ, dễ nhận ra nhờ bàn tay uốn ngược, ngón tay cong, thân người lượn mềm và nhịp trống Ginăng, Paranưng dồn dập. Hai điệu quen thuộc nhất với khán giả là múa quạt và múa đội nước; bên cạnh đó còn những điệu múa nghi lễ trong lễ hội Katê, Rija Nưgar do các chức sắc và nghệ nhân thực hiện.

Người Chăm và nền múa của họ

Người Chăm hiện sống tập trung ở vùng Ninh Thuận và Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng), ngoài ra có cộng đồng ở An Giang, Tây Ninh, TP.HCM. Cộng đồng Chăm ở Nam Trung Bộ phần lớn theo hai nhóm tôn giáo truyền thống là Chăm Bà-la-môn (Ahier) và Chăm Bàni (Awal); người Chăm ở Nam Bộ chủ yếu theo Hồi giáo.

Múa Chăm mà ta thường nói tới chủ yếu đến từ cộng đồng Chăm ở Nam Trung Bộ, nơi còn các đền tháp như Pô Klong Garai, Pô Rome, Pô Sah Inư và các lễ hội gắn với tháp. Tổ tiên của họ thuộc vương quốc Chăm Pa, nơi múa đã được khắc lên đá từ nhiều thế kỷ trước. Chuyện vũ nữ Apsara trên đài thờ Trà Kiệu và múa Chăm Pa cổ được bàn ở danh mục múa cung đình và cổ truyền; bài này nói về múa Chăm đang sống hôm nay.

Dáng múa Chăm: bàn tay, thân người và bước chân

Bàn tay

Đây là chữ ký của múa Chăm. Bàn tay ngửa hoặc nghiêng, các ngón khép và uốn cong ngược ra sau, cổ tay lật mềm. Ngón cái thường tách ra hoặc chạm ngón giữa. Khi tay đưa lên cao, ngang mặt hay xuống thấp, bàn tay vẫn giữ độ cong ấy. Người tập múa Chăm thường phải luyện độ mềm của ngón tay và cổ tay một thời gian dài.

Thân người

Thân người lượn theo đường cong: hông lệch một bên, vai lệch bên kia, đầu nghiêng nhẹ. Dáng ấy rất gần với tư thế các tượng đá Chăm, nên người xem hay nói múa Chăm như "tượng chuyển động". Chuyển động thân thường chậm, liền, như sóng chạy qua người.

Chân

Bước chân nhỏ, gối hơi khuỵu, gót nhấc nhẹ, nhiều đoạn đi trên nửa bàn chân. Trong các điệu có đạo cụ trên đầu, bước càng phải đều để giữ thăng bằng.

Múa quạt Chăm

Múa quạt là tiết mục Chăm phổ biến nhất trên sân khấu. Người múa cầm quạt ở một hoặc hai tay, mở quạt thành nửa vòng tròn, kết hợp với dáng tay uốn cong đặc trưng. Quạt khi thì che mặt, khi thì đưa ra ngang ngực, khi ghép với quạt người bên cạnh thành hình bông hoa, vòng tròn, tháp.

Khác múa quạt của người Kinh vốn nhẹ nhàng, thướt tha, múa quạt Chăm có nhiều đoạn dồn nhịp theo trống, quạt rung nhanh, đội hình đổi liên tục. Màu quạt và trang phục thường rực rỡ: đỏ, vàng, xanh lá, viền kim tuyến.

Múa quạt Chăm trên sân khấu là sản phẩm của quá trình dàn dựng từ chất liệu dân gian. Trong đời sống làng, người Chăm có quạt trong một số dịp, nhưng hình thức đội hình nhiều người như trên sân khấu chủ yếu hình thành từ nửa sau thế kỷ 20.

Múa đội nước

Hình ảnh thiếu nữ Chăm đội vò nước trên đầu đi từ giếng, từ sông về làng là hình ảnh quen của vùng đất khô hạn Ninh Thuận, Bình Thuận cũ. Múa đội nước lấy từ đó: người múa đặt vò hoặc bình gốm trên đầu, có khi có khăn lót, rồi đi, nghiêng người, xoay, ngồi xuống đứng lên mà vò không rơi.

Vò dùng trên sân khấu thường là gốm Chăm, gợi tới làng gốm Bàu Trúc nổi tiếng, nơi phụ nữ nặn gốm bằng tay không dùng bàn xoay. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022, nên múa đội nước dùng vò gốm Chăm cũng là cách gợi nhắc di sản ấy.

Kỹ thuật cốt lõi của múa đội nước là cổ và lưng thẳng, cằm hơi đưa ra, mọi chuyển động đi từ hông và chân. Tay không giữ vò mà làm động tác múa, càng khó càng được khen. Khi tập, người mới thường đội vò rỗng hoặc vò nhẹ, không đội vò có nước thật.

Múa trong lễ hội: Katê và Rija Nưgar

Ngoài sân khấu, múa Chăm sống trong lễ hội tôn giáo và cộng đồng.

• Katê: lễ hội lớn nhất của người Chăm Bà-la-môn, tổ chức vào tháng 7 theo lịch Chăm (thường rơi vào khoảng tháng 9 – 10 dương lịch), diễn ra tại các tháp rồi về làng, về từng gia đình. Trong lễ có phần rước y trang thần, tắm tượng, dâng lễ, và phần hội có múa, hát.
• Rija Nưgar: lễ đầu năm của người Chăm, có những điệu múa nghi lễ do ông Ka-ing (người múa nghi lễ) và các chức sắc thực hiện.

Trong lễ, múa nghi lễ do các chức sắc như bà Pajau, ông Ka-ing đảm nhận theo nghi thức riêng của cộng đồng. Phần này mang tính tín ngưỡng, người ngoài nên quan sát trong im lặng và tôn trọng. Còn phần hội ở sân tháp, sân làng thì có các nhóm thanh niên múa, có khi khách được mời vào vòng.

Nhạc múa Chăm: ba nhạc cụ cần biết

Người múa Chăm nghe tiếng trống để đổi động tác. Một đoạn trống Ginăng dồn dập thường là lúc người múa tăng tốc, rung quạt hoặc xoay vòng. Phân tích chi tiết về nhạc và cách đánh trống thuộc phạm vi wiki âm nhạc khác trong hệ.

Góc nhìn hôm nay: xem và tìm hiểu múa Chăm

Nơi tốt nhất để thấy múa Chăm trong bối cảnh gốc là lễ hội Katê tại tháp Pô Klong Garai (vùng Phan Rang cũ, nay thuộc Khánh Hoà) và các tháp khác vào khoảng tháng 9 – 10 dương lịch. Làng gốm Bàu Trúc và làng dệt Mỹ Nghiệp cũng là nơi khách có thể hiểu thêm đời sống Chăm.

Trên sân khấu, các đoàn nghệ thuật của tỉnh có đông người Chăm thường dựng múa quạt, múa đội nước trong chương trình của mình. Ở Đà Nẵng, Bảo tàng Điêu khắc Chăm là nơi đáng đến để nhìn tận mắt các tượng vũ nữ, nhạc công, rồi đối chiếu với dáng múa Chăm hôm nay.

Khi dựng múa Chăm cho văn nghệ, nên tìm hiểu đúng trang phục (áo dài Chăm, khăn đội đầu, thắt lưng) thay vì mượn đồ của múa Ấn Độ hay Campuchia. Ba nền múa có nhiều nét gần nhau vì cùng chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ cổ, nhưng mỗi nền giữ bản sắc riêng.