Múa cung đình Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Hoa cùng gốc lễ nhạc Nho giáo – Phật giáo Đông Á: cùng khung văn vũ – võ vũ, cùng đề cao đội hình và sự trang nghiêm. Khác nhau ở mức độ liên tục: Nhật Bản giữ bugaku gần như không đứt đoạn hơn một nghìn năm; Hàn Quốc giữ được nghi lễ tế Jongmyo và nhiều điệu múa cung đình Joseon; Trung Hoa đổi triều nhiều lần nên múa cung đình gốc phần lớn mất; Việt Nam đứt đoạn sau năm 1945 và phục dựng từ cuối thế kỷ 20. Mỗi nước còn có màu riêng: Huế có xếp chữ và tứ linh, Joseon có múa đơn trên chiếu nhỏ, Nhật có mặt nạ và chia tả – hữu.
Một gốc chung: lễ nhạc
Trong tư tưởng Nho giáo, lễ và nhạc là hai trụ cột của việc trị nước. Lễ tạo trật tự, nhạc tạo hoà hợp. Múa thuộc về nhạc theo nghĩa rộng — ở Trung Hoa cổ, "nhạc" bao gồm cả ca, nhạc khí và múa. Các triều đình Đông Á tiếp nhận mô hình này, nên đều có cơ quan lo lễ nhạc, đều có múa tế, múa yến.
Bên cạnh Nho giáo, Phật giáo mang vào những điệu múa dâng cúng, và con đường tơ lụa đưa nhạc múa Trung Á, Ấn Độ vào cung đình nhà Đường, từ đó lan sang Triều Tiên, Nhật Bản. Việt Nam ngoài dòng này còn nhận ảnh hưởng Chăm Pa — một nét không nước Đông Á nào khác có.
Trung Hoa: nguồn gốc nhưng nhiều đứt gãy
Sách cổ Trung Hoa nhắc tới "Lục đại vũ" — sáu điệu múa lớn gắn với các vị vua thời thượng cổ, dùng trong lễ nhà Chu. Đây là hình mẫu lý tưởng cho múa lễ đời sau, dù chẳng ai biết chính xác chúng trông thế nào. Từ nhà Chu cũng có quy tắc số hàng múa theo đẳng cấp, gốc của Bát dật.
Thời Đường là đỉnh cao của múa cung đình Trung Hoa, với các bộ nhạc múa từ nhiều vùng và những khúc múa nổi tiếng gắn với Đường Huyền Tông như Nghê thường vũ y khúc. Nhưng qua nhiều lần đổi triều, chiến loạn, phần lớn nhạc múa Đường đã thất truyền ở chính Trung Hoa. Ngày nay, những gì gần với múa lễ cổ nhất còn thấy ở lễ tế Khổng Tử, như ở Khúc Phụ (Sơn Đông), và trong các bản phục dựng hiện đại.
Hàn Quốc: nghi lễ Jongmyo và múa Jeongjae
Triều Joseon (1392–1897) theo Nho giáo rất chặt. Lễ tế tổ tiên hoàng gia ở tông miếu Jongmyo (Seoul) kèm nhạc tế và múa hàng ilmu, chia văn và võ — tương đương Bát dật. Nghi lễ và nhạc tế Jongmyo được UNESCO ghi danh năm 2001, và hiện vẫn được cử hành hằng năm.
Ngoài múa tế, Joseon có hệ múa yến gọi chung là jeongjae (trình tài), với nhiều tiết mục được ghi chép trong sách lễ nhạc triều đình. Một vài điểm đặc sắc:
- Cheoyongmu: múa mặt nạ năm người theo năm phương, có gốc từ truyền thuyết thời Silla; UNESCO ghi danh năm 2009.
- Chunaengjeon: múa đơn trên một tấm chiếu nhỏ, gắn với hình ảnh chim oanh mùa xuân — cực kỳ tiết chế, mọi chuyển động gói trong một khoảng sàn hẹp.
Hàn Quốc giữ được nhiều tiết mục nhờ ghi chép triều đình chi tiết và nỗ lực bảo tồn từ giữa thế kỷ 20, tuy cũng trải qua thời kỳ gián đoạn.
Nhật Bản: bugaku sống liên tục
Gagaku là nhạc cung đình Nhật, gồm cả phần nhạc thuần tuý và phần múa gọi là bugaku. UNESCO ghi danh gagaku năm 2009. Điểm đặc biệt là gagaku được truyền dạy trong các dòng nhạc công cung đình gần như liên tục từ thời Nara, Heian tới nay; Ban Nhạc thuộc Cơ quan Nội chính Hoàng gia vẫn biểu diễn.
Bugaku chia hai nhánh: tả phương (sahō), gốc từ nhạc múa Đường và các vùng xa hơn, trang phục tông đỏ; hữu phương (uhō), gốc từ nhạc múa bán đảo Triều Tiên, tông xanh lục. Nhiều tiết mục dùng mặt nạ, như Ranryō-ō (Lăng Vương) với mặt nạ rồng dữ tợn.
Một sợi dây với Việt Nam
Trong vốn gagaku có nhóm nhạc múa gọi là Rinyūgaku (Lâm Ấp nhạc). Theo truyền thống Nhật, nhóm này do một nhà sư từ Lâm Ấp — tên gọi trong sử Trung Hoa cho nước Chăm Pa sơ kỳ — truyền tới Nhật vào thế kỷ 8. Câu chuyện mang yếu tố truyền thuyết và còn được bàn luận, nhưng nó gợi ý rằng nhạc múa vùng đất miền Trung Việt Nam từng có mặt trong cung đình Nhật hơn một nghìn năm trước.
Việt Nam: đứt đoạn và phục dựng
Việt Nam có lễ nhạc cung đình từ ít nhất thời Lý – Trần, rõ nét từ thời Lê sơ (Đại Việt sử ký toàn thư chép việc định nhạc và đặt hai điệu múa văn – võ năm 1437), và hoàn chỉnh dưới triều Nguyễn. Nhã nhạc cung đình Huế được UNESCO ghi danh năm 2003. Nhưng khi triều Nguyễn chấm dứt năm 1945, múa cung đình mất chỗ diễn; những gì ta xem hôm nay là kết quả phục dựng từ cuối thế kỷ 20.
Nét riêng của múa cung đình Huế khi đặt cạnh ba nước:
- Xếp chữ bằng đội hình trong Lục cúng hoa đăng — người múa cầm đèn đứng thành chữ Hán.
- Tứ linh và các tiết mục con vật như Lân mẫu xuất lân nhi, mang không khí gần với dân gian hơn.
- Dấu ấn Chăm và Thuận Quảng trong vốn ca múa Đàng Trong mà triều Nguyễn kế thừa.
- Ít dùng mặt nạ trong múa cung đình, khác hẳn bugaku và Cheoyongmu.
Bảng so sánh
| Tiêu chí | Việt Nam (Nguyễn) | Hàn Quốc (Joseon) | Nhật Bản (gagaku) | Trung Hoa |
|---|---|---|---|---|
| Múa tế hàng lối | Bát dật trong tế Nam Giao, tế miếu | Ilmu trong tế Jongmyo | Không phải trọng tâm | Bát dật, nay chủ yếu ở lễ tế Khổng |
| Múa yến tiêu biểu | Lục cúng hoa đăng, Tam tinh chúc thọ, Tứ linh | Hệ jeongjae, Chunaengjeon | Bugaku tả – hữu | Múa Đường, phần lớn thất truyền |
| Mặt nạ | Ít | Có ở một số điệu (Cheoyongmu) | Phổ biến | Có trong một số dòng cổ |
| Mức liên tục | Đứt sau 1945, phục dựng cuối thế kỷ 20 | Có gián đoạn, bảo tồn mạnh từ giữa thế kỷ 20 | Gần như liên tục từ thế kỷ 8–9 | Đứt nhiều lần qua các triều |
| Ghi danh UNESCO liên quan | Nhã nhạc (2003) | Jongmyo (2001), Cheoyongmu (2009) | Gagaku (2009) | — |
Cột UNESCO chỉ ghi các hồ sơ liên quan trực tiếp tới múa nhạc cung đình được nhắc trong bài, không phải danh sách đầy đủ.
Góc nhìn hôm nay: xem so sánh thế nào cho có ích
So sánh không để xếp hạng nước nào "hay hơn". Mỗi truyền thống được định hình bởi lịch sử riêng. Điều có ích là nhìn thấy cái chung để hiểu gốc, và nhìn thấy cái riêng để biết mình đang giữ gì. Vài gợi ý:
- Xem cùng một loại tiết mục ở hai nước. Ví dụ xem Bát dật trong tế Nam Giao phục dựng và video nghi lễ Jongmyo — bạn sẽ thấy cùng khung văn võ nhưng nhịp và trang phục khác hẳn.
- Để ý nhịp độ. Bugaku chậm đến mức thiền định; múa cung đình Huế khoan thai nhưng có những đoạn đội hình chuyển khá linh hoạt.
- Đọc trang UNESCO về Nhã nhạc, Jongmyo, Cheoyongmu, Gagaku: mỗi hồ sơ có mô tả ngắn và video chính thức.
- Đến Huế, nếu có dịp đến Seoul, Kyoto: các bảo tàng và nhà hát truyền thống đều có chương trình giới thiệu cho khách.
Câu hỏi thường gặp
Múa cung đình Việt Nam giống múa cung đình nước nào nhất?
Về khung lễ chế, múa cung đình Việt Nam gần với Trung Hoa và Hàn Quốc vì cùng theo mô hình lễ nhạc Nho giáo, như Bát dật chia văn võ. Về chất liệu, múa Huế có thêm dấu ấn Chăm và dân gian Đàng Trong mà các nước kia không có.
Bugaku là gì?
Bugaku là phần múa trong gagaku, nhạc cung đình Nhật Bản, chia thành tả phương gốc Đường và hữu phương gốc bán đảo Triều Tiên. Nhiều tiết mục dùng mặt nạ và được truyền dạy gần như liên tục hơn một nghìn năm.
Lâm Ấp nhạc trong gagaku có liên quan Việt Nam không?
Theo truyền thống Nhật, nhóm nhạc múa Rinyūgaku (Lâm Ấp nhạc) do một nhà sư từ Lâm Ấp, tức Chăm Pa sơ kỳ ở miền Trung Việt Nam ngày nay, truyền sang thế kỷ 8. Câu chuyện mang yếu tố truyền thuyết và còn được bàn luận.
Múa cung đình Hàn Quốc gọi là gì?
Múa yến cung đình Joseon gọi chung là jeongjae, còn múa tế hàng lối trong nghi lễ Jongmyo gọi là ilmu. Nghi lễ và nhạc tế Jongmyo được UNESCO ghi danh năm 2001, Cheoyongmu năm 2009.
Vì sao Nhật Bản giữ múa cung đình tốt hơn Việt Nam?
Hoàng gia Nhật tồn tại liên tục và có các dòng nhạc công cung đình truyền nghề qua nhiều thế kỷ. Ở Việt Nam, triều Nguyễn chấm dứt năm 1945 khiến múa cung đình mất chỗ diễn và người truyền dạy, nên phải phục dựng sau này.
