Múa Nhật Bản: Nihon buyō cổ điển và Bon Odori mùa lễ Obon

Múa Nhật Bản có hai gương mặt rất khác nhau: Nihon buyō là múa sân khấu cổ điển, phát triển từ múa trong kabuki, truyền dạy qua các trường phái (ryū) với chiếc quạt sensu làm đạo cụ chính; còn Bon Odori là điệu múa vòng của cả cộng đồng trong mùa lễ Obon, mọi người quanh một đài trống, múa để đón và tiễn linh hồn tổ tiên. Một bên là nghệ thuật của người tập hàng chục năm, một bên là điệu múa ai cũng vào được trong năm phút.

Mai và odori: hai cách chuyển động

Người Nhật phân biệt hai từ cho múa, và sự phân biệt này giúp hiểu mọi thứ phía sau:

• Mai: chuyển động trượt, xoay vòng, giữ thấp trọng tâm, chân gần như không rời sàn. Gốc từ múa nghi lễ và kịch Noh. Tinh thần trang nghiêm, tĩnh.
• Odori: chuyển động bước, dậm, nhảy, theo nhịp rõ ràng. Gốc từ múa dân gian và kabuki. Tinh thần sinh động, gần đời sống.

Nihon buyō bao gồm cả hai; Bon Odori, như tên gọi, thuộc về odori.

Nihon buyō: múa cổ điển sân khấu

Nguồn gốc từ kabuki

Kabuki ra đời đầu thế kỷ 17 ở Kyoto, thường được gắn với một nữ nghệ nhân tên Izumo no Okuni, người biểu diễn những điệu múa mới lạ bên bờ sông. Về sau kabuki chuyển sang chỉ nam diễn viên đóng mọi vai, và múa trở thành một phần không thể thiếu. Những tiết mục múa trong kabuki dần được tách ra, dạy riêng cho người ngoài nhà hát — nhất là các thiếu nữ con nhà khá giả học như một môn nữ công. Đó là gốc của Nihon buyō. Tên gọi "Nihon buyō" là cách gọi về sau để chỉ chung các dòng múa cổ điển này.

Kabuki và Nōgaku (gồm Noh và Kyōgen) đều đã được UNESCO ghi danh là di sản phi vật thể; hai loại hình này là nguồn chính của động tác Nihon buyō.

Hệ thống trường phái và iemoto

Nihon buyō truyền dạy theo hệ thống iemoto: mỗi trường phái (ryū) có người đứng đầu nắm quyền cấp phép, giữ các bài múa và phong cách của phái. Có hàng trăm trường phái lớn nhỏ; một số phái nổi tiếng thường được kể là Hanayagi, Fujima, Bandō, Nishikawa, Wakayagi. Học trò đạt trình độ nhất định có thể được cấp "natori" — một tên nghề mang họ của phái — như một chứng nhận.

Đạo cụ quen thuộc

Cũng như quạt trong chèo Việt Nam, sensu trong Nihon buyō là đạo cụ "biến hình": một chiếc quạt có thể là hàng chục đồ vật khác nhau tuỳ cách cầm. Đây là ngôn ngữ ước lệ người xem quen sẽ đọc được.

Kimono và cách đi

Người múa mặc kimono, đi tất tabi, bước sát sàn. Kimono bó chân khiến bước chân phải ngắn; thân trên gần như không lắc lư; cử chỉ nhỏ ở cổ, cổ tay, ánh mắt mang nhiều nghĩa. Một cái nghiêng đầu cũng có thể là cả một câu thoại.

Bon Odori: múa đón tổ tiên

Obon là gì

Obon là mùa lễ tưởng nhớ tổ tiên của người Nhật, gốc từ lễ Vu lan Phật giáo, người ta tin linh hồn tổ tiên về thăm nhà. Tuỳ vùng, Obon rơi vào giữa tháng 7 hoặc giữa tháng 8. Nhiều người về quê, thăm mộ, thắp đèn đón rồi tiễn.

Múa quanh đài yagura

Buổi Bon Odori thường diễn ra buổi tối ở sân đền, sân trường, công viên. Giữa sân dựng một đài gỗ cao gọi là yagura, trên đó có người đánh trống taiko và người hát; xung quanh treo đèn lồng. Mọi người — già, trẻ, khách du lịch — đi vòng quanh đài, lặp lại một chuỗi động tác ngắn. Nhiều người mặc yukata, áo mùa hè bằng vải mỏng.

Động tác Bon Odori thường mô phỏng công việc: kéo lưới, đào than, gánh, vỗ tay. Bài "Tankō Bushi" (bài ca thợ mỏ than) với động tác đào, vác, đẩy xe là một trong những bài phổ biến nhất cả nước.

Mỗi vùng một điệu

• Awa Odori ở Tokushima: các đoàn múa diễu hành trên phố trong mấy đêm tháng 8, khí thế rất sôi động.
• Gujō Odori ở Gifu: nổi tiếng vì kéo dài nhiều đêm suốt mùa hè, có những đêm múa tới sáng.
• Hàng trăm làng, phường khác có bài Bon Odori của riêng mình.

Năm 2022, UNESCO ghi danh "Furyū-odori" — một nhóm điệu múa dân gian Nhật gửi gắm lời cầu nguyện của cộng đồng, trong đó có nhiều điệu Bon Odori — vào danh sách di sản phi vật thể đại diện.

So sánh nhanh

Học Nihon buyō như thế nào

Một lớp Nihon buyō truyền thống rất khác lớp nhảy thông thường. Học trò thường học riêng hoặc theo nhóm nhỏ với thầy, trong phòng tập trải sàn gỗ. Buổi học bắt đầu và kết thúc bằng lễ cúi chào, ngồi quỳ, đặt quạt trước mặt. Thầy làm mẫu từng đoạn, trò làm theo; ít giải thích bằng lời, nhiều sửa bằng tay và bằng ánh mắt.

Người mới thường học cách đi trong kimono, cách ngồi, cách đứng dậy, cách cầm và mở quạt trước khi học một bài múa hoàn chỉnh. Những việc tưởng nhỏ này chiếm rất nhiều thời gian, vì Nihon buyō đánh giá người múa ở độ tinh tế của những cử chỉ nhỏ nhất. Một bài múa ngắn có thể mất nhiều tháng mới thuộc và nhiều năm mới đẹp.

Nhạc đi với Nihon buyō thường là các thể loại nhạc kabuki như nagauta, kiyomoto, tokiwazu — có đàn shamisen, trống, sáo và giọng hát. Người múa cần hiểu lời ca để biết mình đang đóng vai ai: một cô gái chờ người yêu, một chiến binh, một con cáo hoá người, một cảnh mùa xuân. Nhiều bài múa có một người múa đóng nhiều vai liên tiếp chỉ bằng thay đổi dáng người và cách cầm quạt.

Các trường phái tổ chức buổi biểu diễn chung định kỳ, nơi học trò mọi trình độ cùng lên sân khấu. Với người Nhật, đây vừa là nghệ thuật vừa là cách rèn tư thế, sự tập trung và phép lịch sự.

Góc nhìn hôm nay: xem và tham gia

1. Nếu ở Nhật vào mùa hè, hỏi lịch Bon Odori của phường, xã nơi bạn ở; cứ đứng ngoài xem một vòng rồi bước vào, bắt chước người phía trước.
2. Ở Việt Nam, các lễ hội giao lưu văn hoá Việt – Nhật ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng thường có phần Bon Odori mở cho mọi người.
3. Xem Nihon buyō: tìm các buổi trình diễn của trung tâm văn hoá Nhật; trước khi xem, đọc tóm tắt câu chuyện của bài múa.
4. Để ý chiếc quạt: thử đoán quạt đang là vật gì trong từng đoạn.

Khi tham gia Bon Odori, nên nhớ đây là lễ tưởng nhớ tổ tiên; không khí vui nhưng không phải tiệc tùng ồn ào. Đi theo chiều vòng, không chen ngang, không đứng chắn lối để chụp ảnh.