Múa phụ hoạ và vũ đoàn trên sân khấu ca nhạc: công việc và nghề nghiệp

Múa phụ hoạ là phần múa, nhảy đi kèm một ca sĩ hay một tiết mục ca nhạc, giúp bài hát có hình ảnh, có không khí và dễ nhớ hơn. Người làm việc này thường thuộc một vũ đoàn, tức một nhóm diễn viên múa, vũ công làm việc cùng nhau dưới một trưởng nhóm hoặc biên đạo, nhận dựng và biểu diễn cho sân khấu ca nhạc, truyền hình, sự kiện. Ở Việt Nam, vũ đoàn là một trong những nơi làm việc phổ biến nhất của người học múa, học nhảy sau khi ra trường.

Phụ hoạ khác múa tiết mục thế nào

Trong một chương trình ca múa nhạc của nhà hát, có tiết mục múa độc lập: múa là nhân vật chính, khán giả chỉ xem múa. Múa phụ hoạ thì khác: ca sĩ và bài hát là trung tâm, múa làm nền. Điều này đặt ra những luật ngầm mà vũ công phụ hoạ phải nắm:

• Không che ca sĩ: đội hình phải chừa đường cho ca sĩ di chuyển, chừa góc máy quay.
• Không lấn giọng hát: động tác lớn, gây chú ý nhất thường đặt vào đoạn nhạc dạo, đoạn chuyển, không đặt đúng lúc ca sĩ hát câu quan trọng.
• Hợp tinh thần bài hát: bài trữ tình cần động tác mềm, đội hình thưa; bài sôi động cần nhịp mạnh, đội hình đổi nhanh.
• Linh hoạt: ca sĩ có thể đổi đường đi trên sân khấu thật, vũ công phải ứng biến mà không làm rối đội hình.

Phụ hoạ đã có từ lâu trên sân khấu Việt

Múa minh hoạ cho bài hát không phải chuyện mới. Các đội văn công thời kháng chiến thường vừa hát vừa có người múa minh hoạ. Ở đô thị miền Nam trước năm 1975, các đại nhạc hội và chương trình ca nhạc truyền hình cũng có vũ đoàn đi kèm ca sĩ. Sau Đổi mới, khi các đêm nhạc lớn, chương trình truyền hình ca nhạc và băng đĩa video ca nhạc phát triển, nhu cầu vũ công phụ hoạ tăng mạnh. Từ cuối thập niên 2000, ảnh hưởng của nhạc pop Hàn Quốc khiến phong cách nhảy đồng đều, đội hình đổi liên tục trở thành chuẩn mới cho nhiều ca sĩ trẻ. Mỗi giai đoạn để lại một kiểu phụ hoạ riêng, và đến nay các kiểu ấy vẫn cùng tồn tại trên sân khấu.

Các kiểu múa phụ hoạ quen thuộc

Một vũ công phụ hoạ lâu năm thường phải làm được nhiều kiểu. Hôm nay múa nón cho một bài về miền Trung, tuần sau nhảy pop cho ca sĩ trẻ. Đây vừa là cái khó vừa là cái hay của nghề.

Một vũ đoàn làm việc thế nào

Cơ cấu

Vũ đoàn có thể là một bộ phận của nhà hát, của công ty giải trí, hoặc là một nhóm độc lập do một biên đạo, một trưởng nhóm lập ra. Thường có trưởng nhóm hoặc biên đạo chính, một số vũ công nòng cốt và vũ công cộng tác theo từng chương trình. Có nhóm chuyên múa nữ, nhóm chuyên nhảy, có nhóm đủ cả nam và nữ để nhận nhiều thể loại.

Quy trình nhận một tiết mục

1. Nhận bản thu bài hát và yêu cầu từ ca sĩ, đạo diễn chương trình: tinh thần, số lượng vũ công, thời lượng.
2. Biên đạo dựng động tác, sắp đội hình theo sơ đồ sân khấu của chương trình.
3. Tập trong phòng tập, quay video gửi ê kíp duyệt, chỉnh theo góp ý.
4. Thử phục trang; trao đổi với bộ phận ánh sáng, máy quay về các khoảnh khắc quan trọng.
5. Tổng duyệt trên sân khấu thật cùng ca sĩ, thường vào hôm trước hoặc ngay hôm diễn.
6. Biểu diễn; với truyền hình có thể quay nhiều lần.

Thời gian giữa bước một và bước sáu có khi rất ngắn, đôi khi chỉ vài ngày. Vũ công phụ hoạ vì thế cần tốc độ học động tác nhanh, trí nhớ vận động tốt.

Sân khấu thật khác phòng tập

Nhiều vũ công trẻ lần đầu đi diễn mới thấy những khó khăn mà phòng tập không có:

• Sàn sân khấu: có thể trơn, có khe, có bậc, sân khấu ngoài trời có khi ướt mưa. Phải đi thử sàn trước giờ diễn.
• Ánh sáng: đèn chiếu thẳng mặt làm khó nhìn khán giả và nhìn bạn diễn, khói sân khấu che chân. Phải nhớ vị trí bằng dấu dán trên sàn.
• Âm thanh: loa sân khấu (monitor) đôi khi trễ hoặc nhỏ, vũ công phải bắt nhịp qua nhạc vang từ loa lớn hoặc qua nhau.
• Phục trang: váy dài, giày cao, đạo cụ cồng kềnh khác hẳn đồ tập. Cần tập ít nhất một lần với đúng phục trang.
• Thay đồ nhanh: một đêm diễn có thể múa nhiều tiết mục, thay phục trang trong vài phút ở cánh gà.

An toàn và sức khoẻ của vũ công

Cường độ diễn dày, lịch tập thất thường, sân khấu không chuẩn khiến chấn thương là chuyện vũ công phụ hoạ phải tính tới. Vài điều được dân trong nghề nhắc nhau:

• Khởi động đầy đủ trước tổng duyệt và trước giờ diễn, kể cả khi lịch gấp.
• Chọn giày có độ bám hợp với sàn, tránh giày mới chưa đi quen trong đêm diễn.
• Uống đủ nước, ăn đủ bữa khi diễn liên tục; không nhịn ăn để mặc vừa phục trang.
• Không cố diễn khi đã đau rõ ở cổ chân, đầu gối, lưng. Đau kéo dài, sưng, tê thì cần đi khám bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu.
• Với động tác nâng, nhào lộn: chỉ làm khi đã tập đủ và có người đỡ, không làm "cho đẹp" trên sàn chưa thử.

Thu nhập và con đường nghề

Vũ công phụ hoạ thường được trả theo show, theo buổi quay, có nhóm trả theo tháng cho vũ công nòng cốt. Thu nhập tăng mạnh vào mùa cao điểm cuối năm, Tết, các dịp lễ, và thưa lại những tháng khác. Mức cụ thể chênh nhau nhiều tuỳ nhóm, tuỳ chương trình, nên cần thoả thuận rõ trước khi nhận việc.

Những hướng đi tiếp theo phổ biến:

• Trở thành vũ công chính, biên đạo của vũ đoàn.
• Làm biên đạo riêng cho ca sĩ, cho chương trình truyền hình.
• Mở lớp dạy múa, dạy nhảy.
• Chuyển sang sản xuất chương trình, đạo diễn sân khấu sự kiện.

Góc nhìn của khán giả

Khán giả xem ca nhạc thường nhìn ca sĩ, ít ai chú ý tới vũ công. Nhưng thử xem lại một tiết mục quen thuộc và chỉ nhìn đội múa: thấy họ di chuyển mở đường cho ca sĩ, đổi đội hình đúng lúc nhạc chuyển đoạn, tạo nền màu sắc cho máy quay. Một tiết mục phụ hoạ tốt là khi người xem nhớ bài hát hơn, mà không hề thấy múa "lấn" lên.

Ở các chương trình truyền hình lớn, cuối chương trình thường có danh sách vũ đoàn và biên đạo. Đọc tên họ là một cách nhỏ để ghi nhận những người làm nghề phía sau ánh đèn.