Tắc xình là điệu múa trong lễ cầu mùa của người Sán Chay (gồm hai nhóm Cao Lan và Sán Chỉ), thường diễn ra vào dịp đầu năm ở sân đình, sân miếu, với các động tác mô phỏng con vật và việc nhà nông. Tắc xình được giữ nhiều ở vùng Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh), là một trong những điệu múa nghi lễ đặc sắc nhưng ít được biết đến của vùng Việt Bắc.
Người Sán Chay là ai
Sán Chay là một trong 54 dân tộc Việt Nam, gồm hai nhóm địa phương chính là Cao Lan và Sán Chỉ. Hai nhóm có ngôn ngữ khác nhau (Cao Lan gần với nhóm ngôn ngữ Tày – Thái, Sán Chỉ gần với tiếng Hán), nhưng chung nhiều phong tục và được xếp chung một dân tộc.
Người Sán Chay sống chủ yếu ở vùng trung du và núi thấp phía bắc: Thái Nguyên, Tuyên Quang, vùng Bắc Giang cũ, và rải rác ở các tỉnh lân cận. Họ trồng lúa nước và làm nương, sống thành làng, có đình, miếu thờ thần làng. Người Cao Lan nổi tiếng với lối hát giao duyên sình ca; tắc xình là phần múa nổi bật nhất trong văn hoá nghi lễ của họ.
Cũng nên nói trước: tư liệu về tắc xình ít hơn nhiều so với xòe Thái hay Then. Tên gọi các điệu, cách giải nghĩa chữ "tắc xình", trình tự lễ có thể khác nhau giữa các làng và giữa các tài liệu. Bài này nêu những điểm được mô tả nhiều nhất, chỗ nào chưa thống nhất sẽ nói rõ.
Tắc xình trong lễ cầu mùa
Tắc xình gắn với lễ cầu mùa, cầu cho mưa thuận gió hoà, lúa tốt, người và gia súc khoẻ mạnh. Lễ thường được tổ chức vào dịp đầu năm âm lịch, khi việc đồng áng chưa bắt đầu; có nơi tổ chức sau mùa gặt để tạ ơn.
Trình tự thường gặp gồm hai phần:
- Phần lễ: thầy cúng và các bậc cao tuổi làm lễ tại đình, miếu, mời thần linh về chứng giám, dâng lễ vật, đọc lời cầu.
- Phần múa: sau lễ, nam nữ trong làng ra sân múa tắc xình, theo tiếng trống, chiêng và các nhạc cụ đi kèm. Múa vừa là dâng lên thần linh, vừa là cuộc vui chung của làng.
Ở góc nhìn nghệ thuật, điều đáng chú ý là múa không chỉ "góp vui" sau lễ mà mang ý nghĩa nghi lễ thật sự: động tác mô phỏng mùa màng, con vật như một lời cầu xin được mùa, được sinh sôi.
Động tác: con vật và việc đồng áng
Tắc xình gồm nhiều điệu nhỏ nối tiếp nhau. Các tài liệu mô tả hai nhóm nội dung chính.
Mô phỏng con vật
Người múa bắt chước dáng đi, dáng bay, dáng nhảy của các con vật gần gũi: chim, gà, ngựa, ếch nhái, cua cá. Động tác thường hồn nhiên, có khi hài hước: khom người nhảy như ếch, dang tay như chim vỗ cánh, phi bước như cưỡi ngựa. Con vật trong múa thường gắn với mùa màng và sự sinh sôi.
Mô phỏng lao động
Nhóm điệu thứ hai tái hiện chu kỳ nông nghiệp: phát nương, tra hạt, cấy, gặt, đập lúa. Người xem ngoài làng cũng dễ nhận ra từng việc, vì động tác được làm to, rõ, đều nhau giữa các người múa.
| Nhóm nội dung | Ví dụ động tác | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|
| Con vật bay | Dang tay, vỗ cánh, nghiêng người | Chim báo mùa, mưa thuận gió hoà |
| Con vật trên cạn, dưới nước | Phi bước, nhảy khom, bò ngang | Gia súc khoẻ, sông suối nhiều cá |
| Việc đồng áng | Chọc lỗ tra hạt, cấy, gặt, đập lúa | Cầu một vụ mùa trọn vẹn |
| Múa mừng | Vòng tròn, đổi chỗ, giao lưu nam nữ | Niềm vui chung của làng |
Đội hình, nhịp và nhạc
Tắc xình thường múa theo hàng hoặc vòng tròn trên sân đình, nam nữ xen kẽ hoặc chia hai hàng đối diện. Nhịp chắc, chân dậm rõ trên đất, gối nhún sâu hơn so với múa Then. Điểm thú vị là tắc xình có nhiều đoạn tiến lùi, đổi chỗ giữa hai hàng, tạo cảm giác giao lưu, đối đáp.
Nhạc đệm chủ yếu là các nhạc cụ gõ như trống, chiêng, chũm choẹ, có nơi thêm nhạc cụ làm từ tre. Tiếng gõ dẫn chân người múa, nhịp có thể nhanh dần về cuối. Như nhiều điệu múa nghi lễ, tắc xình không cần giai điệu phức tạp; điều quan trọng là cả đội bước cùng một nhịp.
Trang phục của người múa thường là trang phục truyền thống Sán Chay: phụ nữ mặc váy, áo dài màu chàm, thắt lưng nhiều màu, đeo vòng bạc; đàn ông mặc áo cánh, quấn khăn. Một số đoàn biểu diễn có thêm đạo cụ như gậy, nón, bó lúa để làm rõ nội dung từng điệu.
Tắc xình khác các điệu múa Việt Bắc khác thế nào
Cùng ở vùng Việt Bắc, tắc xình có thể đem so với múa trong Then của người Tày, Nùng:
- Bối cảnh: Then gắn với nghi lễ do người làm Then thực hiện cho một gia đình hay cộng đồng; tắc xình gắn với lễ cầu mùa chung của làng, tổ chức ở đình, miếu.
- Nhạc: Then theo đàn tính và xóc nhạc, nhịp nhẹ; tắc xình theo trống, chiêng, nhịp mạnh hơn.
- Động tác: múa Then mềm, đều, dùng chuông và quạt; tắc xình nhiều động tác mô phỏng con vật, lao động, có khi hài hước, chân dậm rõ.
- Người múa: múa Then thường do các cô gái trẻ phụ lễ; tắc xình có cả nam và nữ trong làng cùng tham gia.
Sự khác biệt này cho thấy dù sống cạnh nhau, mỗi tộc người ở Việt Bắc vẫn giữ một "giọng múa" riêng.
Bảo tồn tắc xình hôm nay
Giống nhiều điệu múa nghi lễ khác, tắc xình từng có thời gian thưa vắng, khi lễ cầu mùa ít được tổ chức và lớp nghệ nhân biết múa già đi. Những năm gần đây, một số địa phương có đông người Sán Chay đã phục dựng lễ hội, mở lớp truyền dạy cho thanh thiếu niên, đưa tắc xình vào các ngày hội văn hoá các dân tộc.
Thách thức là giữ được cả hai phần: phần lễ có ý nghĩa với cộng đồng, và phần múa đủ hấp dẫn để người trẻ muốn học. Khi chỉ còn phần biểu diễn cho khách, tắc xình dễ biến thành một tiết mục văn nghệ chung chung, mất đi mối gắn với mùa màng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu tắc xình ở đâu
Cách tốt nhất là theo dõi lịch lễ hội đầu xuân của các làng Sán Chay ở Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Bắc Giang cũ, thường rơi vào tháng Giêng âm lịch. Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Thái Nguyên có trưng bày về đời sống người Sán Chay; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có tư liệu về nhóm Cao Lan, Sán Chỉ.
Với người làm văn nghệ muốn dựng một tiết mục từ chất liệu tắc xình, lời khuyên chung là đi điền dã, hỏi trực tiếp nghệ nhân, ghi hình (khi được phép), thay vì dựa vào các video biểu diễn đã qua nhiều lớp dàn dựng. Một điệu múa ít tư liệu càng cần được ghi chép cẩn thận.
Câu hỏi thường gặp
Múa tắc xình là của dân tộc nào?
Tắc xình là điệu múa của người Sán Chay, gồm hai nhóm Cao Lan và Sán Chỉ, sống chủ yếu ở Thái Nguyên, Tuyên Quang và vùng Bắc Giang cũ (nay thuộc Bắc Ninh).
Múa tắc xình diễn ra khi nào?
Tắc xình gắn với lễ cầu mùa, thường tổ chức vào đầu năm âm lịch tại đình, miếu của làng; có nơi tổ chức sau mùa gặt để tạ ơn. Sau phần lễ của thầy cúng là phần múa của dân làng.
Động tác múa tắc xình mô phỏng gì?
Động tác mô phỏng các con vật quen thuộc như chim, gà, ngựa, ếch, cua cá và các việc đồng áng như tra hạt, cấy, gặt, đập lúa. Ý nghĩa chung là cầu mùa màng tốt tươi, người và vật sinh sôi.
Người Sán Chay gồm những nhóm nào?
Người Sán Chay gồm hai nhóm chính là Cao Lan và Sán Chỉ. Hai nhóm nói hai thứ tiếng khác nhau nhưng chung nhiều phong tục, được xếp chung một dân tộc trong 54 dân tộc Việt Nam.
Tắc xình khác múa Then thế nào?
Tắc xình là múa cầu mùa của cả làng, theo trống chiêng, nhiều động tác mô phỏng con vật và lao động. Múa trong Then gắn với nghi lễ của người làm Then, theo đàn tính và xóc nhạc, động tác mềm với chuông và quạt.
